वेदान्तसार (सदानन्द योगीन्द्र - विद्वन्मनोरञ्जनी व हिन्दी व्याख्या सहित)
Vedantasara of Sadananda with Hindi Commentary
by सदानन्द योगीन्द्र
Source: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (origin)
Page 243 of 314
Read in contextअपवाद-निरूपण २२९
आभ्यामध्यारोपापवादाभ्यां तत्त्वम्पदार्थशोधनमपि सिद्धं भवति।
तथाहि। अज्ञानादिसमष्टिरेतदुपहितं सर्वज्ञत्वादिविशिष्टं चैतन्यमेतदनुपहितं
चैतत्रयं तप्तायः पिण्डवदेकत्वेनावभासमानं तत्पदवाच्यार्थो भवति।
एतदुपाध्युपहिताधारभूतमनुपहितं चैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थो भवति।
अज्ञानादिव्यष्टिरेतदुपहितालपज्ञत्वादिविशिष्ट चैतन्यमेतदनुपहितं चैतत्रयं
तप्तायःपिण्डवदेकत्वेनावभासमानं त्वम्पदवाच्यार्थो भवति।
एतदुपाध्युपहिताधारभूतमनुपहितं प्रत्यगानन्दं तुरीयं चैतन्यं त्वम्पदलक्ष्यार्थो
भवति॥२२॥
पदच्छेद-आभ्याम् अध्यारोप-अपवादाभ्याम् तत्-त्वम् पदार्थशोधनम् अपि
सिद्धम् भवति। तथाहि, अज्ञानादिसमष्टिः, एतद् उपहितम् सर्वज्ञत्वादि
विशिष्टम् चैतन्यम्, एतद् अनुपहितम् च एतत् त्रयम्-तप्त-अयः पिण्डवद्
एकत्वेन अवभासमानम् तत्-पद-वाच्यार्थः भवति। एतद् उपाधि-उपहित-
आधारभूतम्-अनुपहितम् चैतन्यम् तत् पदलक्ष्यार्थः भवति।
अज्ञान-आदि व्यष्टिः एतद् उपहित-अल्पज्ञत्व-आदि विशिष्टचैतन्यम् एतद्
अनुपहितम् च एतत् त्रयम् तप्त-अयःपिण्डवद् एकत्वेन अवभासमानम् त्वम्
पदवाच्यार्थः भवति। एतद् उपाधि-उपहित-आधारभूतम् अनुपहितम् प्रत्यक्
आनन्दम् तुरीयम् चैतन्यम् त्वम् पद-लक्ष्यार्थः भवति॥२२॥
अनुवाद-इन दोनों अध्यारोप-अपवाद द्वारा तत् एवम् त्वम् पदों के अर्थों
का स्पष्टीकरण भी सिद्ध हो जाता है, क्योंकि-अज्ञान आदि की समष्टि, इन
सर्वज्ञत्वादि विशेषणों की उपाधि से युक्त चैतन्य (अर्थात् ईश्वर) एवं इस
उपाधि से शून्य (शुद्धचैतन्य), ये तीनों-तप्तलोहपिण्ड के समान एक ही
प्रतीत होने के कारण, तत् पद के वाच्यार्थ होते हैं तथा इस उपाधि से युक्त
(उन सबका) आधारभूत अनुपहित चैतन्य, तत् पद का लक्षणा शब्दशक्ति
द्वारा प्रतिपादित लक्ष्यार्थ होता है।
अज्ञान आदि व्यष्टि, इसकी उपाधि अल्पज्ञत्व आदि विशेषताओं से युक्त
चैतन्य (अर्थात् जीव) तथा इसकी उपाधि से रहित शुद्धचैतन्य, ये तीनों
(एक साथ) तप्तलोहपिण्ड के समान अभिन्न प्रतीत होने के कारण, त्वम्
पद के वाच्यार्थ होते हैं। इस उपाधि से युक्त (उन सबका) आधारभूत
अनुपहित आनन्दरूप तुरीयचैतन्य त्वम् पद (लक्षणाशब्दशक्ति द्वारा प्राप्त)
का लक्ष्यार्थ होता है।
1