वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठम् ५०

तस्मात् परमदुर्विज्ञेयानवेदनीयरूपत्वाद् वेदवाक्यानां निरुक्तविद्यामन्तरा
सम्यगर्थोऽवगन्तुं न शक्यः । तेन तपोऽनवरेण पारगमनमशक्यम् ।
अतपस्विना सर्वथाऽप्यायुरिच्छता निरुक्तशास्त्रमनित्थं कल्प्यम् । अतपस्वी,
आगमवानपि मलिनान्तःकरणत्वात् न शक्नोति यथावदवबोद्धुम् ।
ततोऽध्यायसिद्धयेत ।
एतदभिप्रायेणैव—
'यामृषयो मन्त्रकृतो मनीषिणोऽन्वैच्छन् देवास्तपसा श्रमेण । तां
दैवीं वाचं हविषा यजामहे, सा नो दधातु सुकृतस्य लोके' (तैत्ति०
२।७।७), 'नमः ऋषिभ्यो मन्त्रकृद्भ्यो मन्त्रपतिभ्यो मा मामृषयो
मन्त्रकृतो मन्त्रपतयः परादुर्माहमृषीन् मन्त्रकृतो मन्त्रपतीन् परादाम्
(तै० आ० ४।१।१)। इत्यादीनि ब्राह्मणवाक्यानि सङ्गच्छन्ते ।
एतेन -
'इमे सर्वे वेदा निर्मिताः सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः
सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वाख्यानाः सपुराणाः ससंस्काराः
सनिरुक्ताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्याः ।'
इति (गोपथ १।१) श्रुतिरपि व्याख्याता ।
यत्तु - "देवा इह पारोवर्यविदः शुनःशेपोऽनूचाना वेदनैव देवाना-
मपि पारोवर्यविद्बभूव" इत्युक्तम् । तदप्यकिञ्चित्करम्; अविच्छिन्नाचार्य-
परम्परया मन्त्राधीयन्त एवेति पारोवर्यविद्वोक्तेः ।
यदुक्तम् - "न ह्येषा वाक्यरचना स्वतः सम्भवति, शरीरबुद्धीन्द्रियो-
पपाद्यत्वात्" इति । तदपि निःसारम्; शरीरबुद्धीन्द्रियोपपाद्यत्वेऽपि
नित्यसत्तायोगेन पौरुषेयत्त्वासिद्धेः । तावन्मात्रेण तत्त्वे तु रघुवंश-
शाकुन्तलादिसर्गादिकाव्यपत्तेश्च ।
परापश्यन्तीरूपायां पौरुषेयापौरुषेयत्वचिन्ता तु निर्विषयत्वात्
दूरीसारितैव ।
किञ्च—'जानाति, इच्छति, अथ करोती'तिरीत्या रचनाया ज्ञानेच्छा-
पूर्वकत्वम् ।

---

पृष्ठम् ५१

'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।
अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥'
इति वाक्यपदीयरीत्या ज्ञानस्य शब्दानुविद्धत्वं तु प्रसिद्धमेव । अत एव
सृष्टेर्ज्ञानपूर्वकत्वेन ज्ञानस्य च शब्दानुविद्धत्वात् परमेश्वरेणापि शब्द-
पूर्वकं जगत् रच्यते—'स भूरिति व्याहरत्, तस्माद्भुवमसृजत्', 'वेद-
शब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे' इत्यादि-श्रुतिस्मृतिभ्यः । ईश्वरीय-
ज्ञानस्य नित्यत्वेन तदनुविद्धानां शब्दानाम् अपि नित्यत्वादपौरुषेयत्वमेव ।
अनन्तता च 'अनन्ता वै वेदाः' इतिश्रुतेः परादिविभागस्तु वाक्यपदीये—
'वाग्रूपता चेदुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती ।
न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥
स्थानेषु विवृते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा ।
वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना ॥
केवलं बुद्धयुपादाना क्रमरूपानुपातिनी ।
प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ॥
अविभागात्तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा ।
स्वरूपज्योतिरेवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनी ॥'
ननु 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके...' इत्ययं सिद्धान्तोऽपि पश्यन्तीमेव
अभिलक्ष्य बोद्धव्यः, तत्र शब्दार्थयोरविभक्तत्वात् । विभक्तयोस्तु
न्यायसूत्रभाष्यादिदृष्ट्या अन्यथापि निर्वाहसंभवात् । तथा हि तत्रत्यं
न्यायभाष्यम् -
'इन्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्नं ज्ञानं रूपमिति वा रस इत्येवं
भवति । रूपरसशब्दाश्च विषयनामधेयम् । तेन व्यपदिश्यते
ज्ञानं रूपमिति जानीते । तेन शब्दं प्रसज्यते । अत आह—
अव्यपदेश्यमिति । यदिदमनुपयुक्ते शब्दार्थसम्बन्धेऽर्थज्ञानम्,
न तन्नामधेयशब्देन व्यपदिश्यते । गृहीतेऽपि च शब्दार्थ-
सम्बन्धे 'अस्यायं शब्दो नामधेयमि'ति यदा सोऽर्थो गृह्यते,
तदा तत्पूर्वंसमाख्यादर्शनात् विशिष्यते । तदर्थविज्ञानं तादृगेव