वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ २३६

तत्राग्नौ देवा यजमानः प्राणा अग्न्यादिरूपा अधिदैवं श्रद्धां जुह्वति
ततो वृष्ट्युपकरणाभिमानिनि देवताविशेषे पर्जन्येऽग्नौ देवाः सोमं राजानं
जुह्वति । तत्र वायुः समित्, अभ्रं धूमः, विद्युदर्चिः, अशनिरङ्गाराः,
गर्जितं विस्फुलिङ्गाः, श्रद्धाख्या आपः, द्युलोकमाहुतित्वेन प्रविश्य
चन्द्राकारेण परिणताः सत्यो द्वितीये पर्याये पर्जन्याग्नौ हुता वृष्टित्वेन
परिणमन्ते । ततस्तृतीये पर्याये पृथिव्यग्नौ श्रद्धा सोम परिणाम-
क्रमेणागता आपो वृष्टिरूपेण परिणता देवा जुह्वति तस्या आहुतेरन्नं
व्रीहियवादिकं जायते । व्रीह्यादिरूपेण परिणतास्ता आपः पुरुषाग्नौ
हूयन्ते । तत्र तासां परिणामो रेतो भवति ततो योषाग्नौ देवा रेतो जुह्वति
तस्या आहुतेर्गर्भो भवति । एवं श्रद्धा सोमवर्षान्नरेतोवहनक्रमेण
योषाग्निम्प्राप्यापो गर्भाख्या भवन्ति । तदेवोक्तं
“पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुष वचसो भवन्ति ।”
तथा च तत्र तदुदाहरणेन यज्ञत्वान्वेषणं मुधैव ।”
विश्वमूलशक्तिशिवयोः संयोगेऽपि यज्ञत्वकल्पनमपि तथाभूतमेव ।
वैधस्यैव होमादेर्यज्ञत्वमित्यसकृदुक्तम् । अन्यथा विधिविरुद्धयोषापृष-
सम्बन्धे यज्ञत्वापत्त्याऽनायासेनैव स्वर्गादिफलप्राप्तिः स्यात् । तथा च
सति यज्ञादिविधायकशास्त्रवैयर्थ्यापातः स्यात् ।
यच्च 'शक्तिविशिष्टः पुरुषः प्रजापतिर्भवति । अस्मात् परं ब्रह्मणः
परमेश्वराज्जीवाविर्भावोऽपि यज्ञप्रक्रिययैव भवति । व्यापकस्य प्रजापति-
पदाभिधेयस्य महेश्वरस्यांशो योगमायायां प्रवृत्त्येभूत एव जीवो भवति
महतः कश्चिदंशो यदा तस्मात्पृथग्भूय पृथक् स्वीयं तन्त्रं प्रवर्तयति
स्वतंत्र इव भवति । तदा ऋग्वेदपरिभाषायाम् 'प्रवर्ग्य' इति, अथर्व-
परिभाषायाम् 'उच्छिष्ट' इत्युच्यते । यथा अग्नीषोमसूर्यकिरणैस्तापः
पाषाणादिषु प्रवेक्ष्यते ।
अस्तङ्गतेऽपि सूर्ये तत्र सोऽनुभूयते ।
[L2