वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

पृष्ठ २३४

सर्वस्य जायमानत्वात् सर्वस्य यज्ञत्वं स्पष्टमेवेति पृथक्-पृथक् तत्समर्थनं
व्यर्थमेव । यदि तस्यैव यज्ञनामकरणमिष्यते तर्ह्रीष्यताम् । न तावता
याज्ञिकप्रसिद्धयज्ञत्वं तत्र सम्भवति, तस्य भवदभ्यूहमात्रत्वात् ।
तस्मान्न द्वयोः सम्बन्धेन रूपान्तरतापत्तिरेव यज्ञः । द्विसंयोगेषु बहुषु
पदार्थेषु यज्ञत्वव्यवहाराभावात् । उद्धृतशतपथप्रमाणेनापि तन्न
सिद्ध्यति, तत्र पृथिव्यास्तदवस्थानाञ्च वर्णनेऽपि पृथिव्या यज्ञत्वानुक्तेः ।
अतएव द्वाभ्याज्ञातानामभिनवपदार्थरूपफेनादीनामपि यज्ञत्वं नाम्नातम् ।
वस्तुतस्तु इष्टकाचयनप्रसङ्गे इष्टकायाः केनचित्साम्येन पृथिवीत्वमुक्तम् ।
सेयं चतुःस्रक्तिर्दिशो ह्यस्यै स्रक्तयस्तस्माच्चतुःस्रक्तयः इष्टका भवन्तीति ।
भूमेर्दिक्षूपचतुःस्रक्तियुक्तत्वाद्दिदानीन्तनेः चतुःस्रक्तय इष्टकाः कार्या
इत्युक्तम् । ततश्चैकेष्टकत्वे पञ्चेष्टकत्वमन्त्रैः प्रसिद्धिरिति तद्विरोधमा-
शङ्क्य पञ्चेष्टकाश्चीयन्ते इत्युक्तम् । तत्र भूमिः प्रथमेष्टिका, यत्किञ्चि-
न्मृन्मयपात्रादिकमुपदध्यात् सा मृण्मयी । पुरुषाश्वादि पञ्च पशूशीर्षो-
पधानेन पश्विष्टका । रुक्मं हिरण्यम् । तत्र पुरुषं स्वर्वनिर्मितमुपदधाति ।
उपहित्वा इष्टका स्वर्णसकलैः प्रोक्षति । अतोऽत्र हिरण्यस्पर्शादेषा
हिरण्येष्टका । स्रुगाद्युपधानेन चानस्पत्येष्टका वनस्पतिविकारत्वा-
त्स्रुगादीनाम् । पुष्करपर्णाद्युपधानेन अन्नेष्टका । तत्र दधिघृतादीनामन्न-
त्वात् । पञ्चेष्टकाश्चेतव्याः, मार्तिक्यश्च इष्टकाः पश्वादिसम्बन्धान्
पञ्च भवन्ति ।
तत्र च पृथिव्याः स्तुतये तस्याः प्रजापतेरुत्पत्तिस्तस्याश्च अष्टावस्थासु
अष्टाक्षरत्वसाम्येन गायत्रीत्वञ्चोपपद्यते । तदेतत्सर्वं "प्रजापतिर्वा
इदमग्र आसीत्" 'सोऽश्राम्यत तपोऽतप्यत तस्मादापो जायन्ते आपो
अब्रुवन् क्व वयं भवामः ताः फेनमस्सृजन्त फेनोऽब्रवीत् मृदेव
भवति तद्यदसृज्यन्ताक्षरत् तद्यदक्षरत् तस्मादक्षरं यदष्टौ कृत्वा-
ऽक्षरत्सैवाष्टाक्षरा गायत्र्यभवत् । प्रजापतिः अष्टौ कृत्वाऽक्षरत् सैव
संख्या साम्यादष्टाक्षरा गायत्री सम्पन्ना । (सा० भा०) । नात्र कचिदपि
द्विसंयोगजस्याभिनवपदार्थस्य यज्ञत्वमुक्तम् ।

---

पृष्ठ २३५

यच्चोक्तं "द्वयोः सम्बन्धरूपो यज्ञः सृष्टेरारम्भादेव प्रवृत्तः ।
द्वयोः सम्बन्धे प्रधानः पुरुषः अग्निरिति चाख्यायते, अप्रधानस्तु
योषा सोम इति च परिभाष्यते; अग्नीषोमयोर्यन्नान्नादरूपो वृष-योषा-
रूपश्च सम्बन्धः । द्वयोः सम्बन्धे एकस्य वृषत्वम्; अर्थात् पुरुषत्वम्
अपरस्य योषात्वम् । तत्राप्यग्नित्वं सोमत्वञ्चारोप्यते । तयोः सम्बन्धश्च
यज्ञशब्देनैव व्यपदिश्यते । यथा अनन्तकोटिब्रह्माण्डामलकस्य जगत
एकमेव मूलतत्त्वं सत्पदवाच्यम्, "सदेव सोम्य इदमग्र आसीदेकमेवा-
द्वितीय" मित्यादि श्रुतिषूक्तम् । अविकृतं चित्सु सृष्टिं रचयितुं न
शक्नोतीति तत्रैका शक्तिः स्वाभाविका कल्प्यते । "आनीदवातं स्वध-
या तदेकम् परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते।" सोऽयं शक्तेर्ब्रह्मणश्च
सम्बन्धः प्रथमो यज्ञः सर्वजगदुत्पादक इति तदपि न प्राकृतयज्ञसाधकम् ।
एकं ब्रह्मशक्तिसंश्लिष्टं सज्जगद्रचयतीति तु सत्यम् । तयोः सम्बन्धस्तु
भवदुक्तरीत्या स्वाभाविक एवेति कुतस्तन् सम्बन्धस्यागन्तुकत्वं
यज्ञत्वञ्च ? सृज्यमानप्राण्यदृष्टवशात् सम्पन्नस्सम्बन्धः विशेषस्यागन्तु-
कत्वेऽपि यज्ञत्वं तु तस्य कुतस्त्यम् ?
प्रधानस्याग्नित्वे योषायामप्रधानभूतायां कुतोऽग्नित्वञ्च ? हूयमान-
सोमापेक्षया प्राधान्ये तु वस्तुतो योषायामप्राधान्यमवस्थितमेव ।
पञ्चाग्निविद्यायां तु होमादिकमारोपितमेव केनचित्साम्येन । तथाहि
पञ्चाग्निविद्यायां शरीरारम्भणाग्निहोत्रपूर्वपरिणामलक्षणं श्रद्धादि-
रूपेण पञ्चधा विभज्य द्युप्रभृतिष्वग्निषु होतव्यत्वेनोपासनमुत्तरमार्गं
प्रति साधनत्वेनोच्यते— "असौ वा व लोको गौतमाग्निः" तत्र
सायं प्रातरग्निहोत्राहुती हुते पय आदि साधने श्रद्धा पूर्वमाहव-
नीयाग्निसमिद्धमार्चिरङ्गारविस्फुलिङ्गभाविते कर्त्रादिकारक-
भाविते चान्तरिक्षं क्रमेणोत्क्रम्य द्युलोकं प्रविशन्त्यौ सूक्ष्मभूते
द्रव-द्रव्य प्रभृत्यप्सम्बन्धादपशब्दवाच्ये श्रद्धाहेतुकत्वाच्च श्रद्धा-
शब्दवाच्ये तयोरधिकरणमग्निः । अन्ये च समिद्धूमार्चिरङ्गारविस्फुलिङ्गा-
रूपत्वेन निर्दिश्यन्ते "असौ वा व द्युलोको गौतमाग्निः तत्रादित्यः
समित् रश्मयो धूमाः अहरर्चिः चन्द्रमा अङ्गारः नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः ।"