उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

२६ उत्तररामचरितं [ १-४२
' दुर्मुखः—उवत्थुवन्ति देवं पोरजाणवदा णिसुमराविदा अम्हे महा-१
राअं दसरहं रामभद्देणेति । उपस्तुवन्ति देवं पौरजानपदा विस्मारिता वयं
महाराजं दशरथं रामभद्रेणेति ।
रामः—अर्थवाद एषः । दोषं तु मे कञ्चित्कथय येन स प्रतिविधीयते ।
दुर्मुखः—( सास्रम् । ) सुणादु देओ । ( कर्णे । ) एवं विअ । शृणोतु
देवः । एवमिव ।
रामः—अहह तीव्रसंवेगो वाग्वज्रः । ( इति मूर्छति )
दुर्मुखः—अस्ससदु देओ । आश्वसितु देवः ।
रामः—( आश्वस्य । ) हा हा धिक्परगृहवासदूषणं य-
द्वैदेह्याः प्रशमितमद्भुतैरुपायैः ।
एतत्तत्पुनरपि दैवदुर्विपाका-
दालर्कं विषमिव सर्वतः प्रसृप्तम् ॥ ४० ॥
तत्किमत्र मन्दभाग्यः करोमि । ( विमृश्य सकरुणम् ) अथवा किम-
न्यत् ।
सतां केनापि कार्येण लोकस्याराधनं व्रतम् ।
यत्पूरितं हि तातेन मां च प्राणांश्च मुञ्चता ॥ ४१ ॥
संप्रत्येव च भगवता वसिष्ठेन सन्दिष्टम् । अपि च ।
यत्सावित्रैर्दीपितं भूमिपालै-
र्लोकश्रेष्ठैः साधु शुद्धं चरित्रम् ।
मत्सम्बन्धात्कश्मला किंवदन्ती
स्याच्चेदस्मिन्हन्त धिङ्मामधन्यम् ॥ ४२ ॥
अर्थवादः स्तोत्रपद्धतिः । स्थितिकिंचिदिति च पाठः । येन कारणेन ।
शृणोतु देवः, एवमिव । निर्णय इति च पाठः । आश्वसितु देवः । 'हा हेति
खेदातिशये' इति रत्नमाला ॥ हा हा धिक् परेति ॥ ४० ॥ तदेतत्
आलर्कं रोगविशेषसम्बन्धि । 'अलर्कस्तु श्वान्मत्तः' इत्यमरः । प्रसृतं व्याप्तम्
॥ ४० ॥ सतां केनापीति ॥४१॥ तातेन दशरथेन ॥ सन्दिष्टमिति-'प्रजा-
नामनुरञ्जने स्या' इत्येतावदेव पूर्वोक्तमिति भावः ॥ ४१ ॥ यत्सावित्रैरिति
॥ ४२ ॥ तस्य चरित्रस्य । सम्बन्धहेतोः । कश्मला तुच्छा । अस्मान्
सवितृभूपालानुद्दिश्येत्यर्थः ॥ ननु अहमेव पापी न खलु सावित्राः सर्वेऽपि
१ 'महाराअदसरहरअं' व-घ-क २ 'तीव्रोऽयं' न. ३ 'प्रसक्तम्' न. ४ >
'विमृश्य' न. ५ 'परम्'. ब. ६ 'तत्प्रणीतम्' ब, 'यत्पूजित' व. ७ 'चित्रम्' न.