उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१३२ उत्तररामचरितं [५-२०
लवः—यदय देवो रघुपतिस्तिष्ठति। स च दिदृक्षावयोस्कण्ठते च
युष्मत्सैनिकपंक्त्य ।
कुशः—(सतर्कम्।) स रामायणकथानायको ब्रह्मकोशस्य गोपायिता।
लवः—अथ किम्।
कुशः—आशंसनीयपुण्यदर्शनः स महात्मा। किं तु कथमस्माभिरुपग-
न्तव्य इति न संप्रधारयामि।
लवः—यथैव गुरुस्तथोपसदनेन।
कुशः—कथं हि नामैतत्।
लवः—अभ्युदात्तः सुजनश्चन्द्रकेतुरेौरिमलेयः प्रियवयस्येति सख्येन मामु-
पतिष्ठते। तेन तत्सम्बन्धेन धर्मतात एवायं राजर्षिः।
कुशः—संग्रह्यवचनीयो राजन्येऽपि प्रश्रयः।
(उभौ परिक्रामतः।)
लवः—पश्यत्वेनमार्यो महापुरुषमाकारानुभावगाम्भीर्यसम्भाव्यमानवि-
विधलोकोत्तरसुचरितातिशयम्।
कुशः—(निर्वर्ण्य।)
अहो प्रासादिकं रूपमनुभावश्च पावनः।
स्थाने रामायणकविर्देवी वाचं व्यवीवृतत् ॥ २० ॥
(उपसृत्य) तात प्राचेतसान्तेवासी कुशोऽभिवादयते।
रामः—एह्येह्यायुष्मन्!
आवयोरिति सप्तमीद्विवचनम्। धातृङ्.। ब्रह्मण एव विप्रा त एव कोशाः
अर्थांप.। ‘वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्र.’ इत्यमरः। ‘गुरुस्तात उपाध्याय.’
इति पठन् इति शेषः । उदात्त महान् । और्मिलेयः ऊर्मिलापुत्र. ।
‘सख्यं साप्तपदीनम्’ इत्यमर । राजन्ये क्षत्रियविषये । प्रश्रयः विनदः ।
...श्चास्र इति रभसः। आकारानुभावस्य स्वरूपप्रभावस्य। गाम्भीर्येण ॥
अहो प्रासादिकमिति ॥ २० ॥ प्रासादिकं प्रसादनदानम् । ‘माहात्म्ये
चानुभाव.’ इति वषिल । वाल्मीकिः रामायणमुद्दिश्य । वाचं सरस्वतीम् ।
व्यवीवृतत् वर्तयति स्मेल्यर्थः। परिणामयति स्मेति यावत्। स्थाने युक्तम्
१ 'रघुनन्दनः स्थितः । स रामायणकथानायको ब्रह्मकोशस्य गोप्ता' इति
सूत्रवाक्य न-पुस्तके. २ 'भवीवृनद्' क, 'मवीवृषत्' न.