Skip to content
SarvaKosh
स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

स्पन्दनिर्णय एवं स्पन्दकारिका (आचार्य क्षेमराज - काश्मीर शैव स्पन्द-शास्त्र सान्वय सटीक)

Spanda Nirnaya of Acharya Kshemaraja with Hindi Commentary

by आचार्य वसुगुप्त / क्षेमराज

Report a copyright issue

DevanagariHindipublished519 pages

Page 429 of 519

Read in context
Page 429

३२८ स्पन्दकारिका
सिखाई है? यदि भीतर अखण्ड संवित् स्पन्दित न होता तो हाथी को अपने बल और
सिंह को अपने तेज का पता कैसे चलता?
पशु पक्षियों को भी अतिवृष्टि और अनावृष्टि, एवं भूकम्प आदि की पूर्वसूचना
कहाँ से प्राप्त हो जाती है? यमराज के समान भयंकर सिंह आदि प्राणियों से भी मनुष्य
का प्रेम हो जाता है। बिना सबके हृदय में एक संविद् की स्थिति होते हुए भला ऐसी
मित्रता या मिलनसारी कहाँ से आती है?—
भक्ष्यं स्यात्किमभक्ष्यं वा स्वाद्वस्वाद्विति निश्चये।
मक्षिकाणां कुतः संवित्? क्षौद्रसंचितिकर्मणि॥
सर्वज्ञस्याप्यधिष्ठातुस्तद्विजृम्भितमन्यथा।
कृमिमात्राल्पकायानां संभृतिर्विस्मयास्पदम्॥
कतकस्य फलं वारिप्रसाधन विधित्सया।
द्विपः सिपति तस्यैषा प्रज्ञा ह्यज्ञस्य किं पशोः॥
गीताकर्णनवैदग्ध्यं मुग्ध बुद्धेर्मृगस्य किम्।
संभाव्यते हि येनाऽस्य रोमन्थविरता स्थितिः॥
भक्षयिष्यति मामित्थमाखार्विवरवर्तिनः।
मार्जारं प्रति का शंका सर्वज्ञ ज्ञापनं विना॥
भयात् कूर्मः सवार्यन्तः सर्वाण्यंगानि गूहते।
दुर्भेदबुद्धिस्तत्रास्यविवेकविकलस्य किम्॥
वीक्ष्यान्यक्षींणपक्षाणां वैलक्षण्यमचेतनः।
नृत्तमारभते बर्ही स्फुरितं तज्जगद्गुरोः॥
अगाधजलमध्यस्थमत्स्यभक्षणलक्षणम्।
केनोपदिष्टं तन्मग्दोरनुमानं विना कृतम्॥
अशक्तशक्ति कस्येयं सलिलात् पिबतः पयः।
हंसस्य न पुनस्तस्य हृदयान्तर वर्तिनः॥
कृकवाकोर्गिरः कस्मात् क्षेत्रज्ञव्यापिन विना।
यासामाकलनोद्युक्तो कालवित्कलना ततः॥
प्रवर्तते दिनारंभे निर्भ्रान्त कृत संविधिः।
शृदन्त नखादीन प्राणिनामायुधानि यत्॥
परप्रहरणोद्रेके केनाख्यातान्यसंविदाम्।
बलं तेजः करी सिंहो जानाति निजभूर्जितम्॥
को हेतुर्यावदन्तस्तथप्रतिपत्तिर्न सस्फुरा।
अतिवृष्टेरनावृष्टेर्व्यञ्जकं चिह्नमिङ्गितैः॥
सूचयन्ति न तच्चित्रं पशवः पक्षिणोऽपि यत्॥
कृतान्तकल्पैः सिंहाद्यैः प्रीतिः प्राणभृतां कुतः।
विनैकस्य हृदिस्थस्य संवित्संवादसुस्थितम्॥