सिद्धसिद्धान्तपद्धति (गुरु गोरखनाथ - पिण्ड-उत्पत्ति, पिण्ड-विचार एवं ब्रह्माण्ड-एकात्म दर्शन)
Siddha Siddhanta Paddhati of Guru Gorakhnath with Commentary
by गुरु गोरखनाथ (सम्पादक: गोरक्षनाथ मन्दिर शोध संस्थान, गोरखपुर)
Page 192 of 222
Read in contextविशेष—सांख्यदर्शन ने आत्म की असंगता का प्रतिपादन किया है—असंगता
का तात्पर्य है सर्वात्मस्वरूपावस्थान, जो सिद्धसिद्धान्त है। महर्षि कपिल का
वचन है :
असङ्गोऽयं पुरुष इति ॥
( सांख्यदर्शन १ । १५ )
न्यायदर्शन में दुःख की आत्यन्तिक निवृत्ति अथवा अभाव ही स्वरूपस्थिति-
अपवर्ग अथवा निःश्रेयस या ब्रह्मप्राप्ति है, जड़ तथा चेतन का विवेक (तत्त्वज्ञान)
ही दुःखनिवृत्ति का साधन है, जिससे स्वरूप-स्थिति सिद्ध होती है।
दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदन्तराभा-
वादपवर्गः ।'
( न्यायदर्शन १ । १ । २ )
जयन्त भट्ट ने भी न्यायवादी महर्षि गौतम के मत की पुष्टि की है।
स्वरूपेण व्यवस्थानमतो मोक्ष :
( न्यायमञ्जरी )
वैशेषिक-दर्शन में आत्मा के शाश्वत अखण्ड स्वरूप का ही प्रतिपादन किया
गया है। महर्षि कणाद का कथन है।
सदकारणवन्नित्यम्
( वैशेषिकदर्शन ४ । १ । १ )
पूर्वमीमांसक महर्षि जैमिनि ने एक परमात्मा को ही सर्वोपरि कहा है।
'एकत्वेऽपि परम् ।'
( पूर्वमीमांसासूत्र २ । ४ । १३ )
इसी तरह वेदान्तदर्शन में महर्षि व्यास ने आत्मा के स्वरूप-प्रतिपादन में
कहा है।
तस्य च नित्यत्वात् ।
( वेदान्तसूत्र २ । ४ । १६ )
इस तरह अत्याश्रमी योगी अवधूत सर्वथा आत्मस्वरूप में स्वस्थ होता है।
१५० ] [ सिद्धसिद्धान्तपद्धति