षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

ॐ
षड्विंशब्राह्मणम्
श्रीसायणाचार्यविरचितेन
वेदार्थप्रकाशेन समन्वितम्
प्रथमोऽध्यायः
प्रथमः खण्डः
वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थं महेश्वरम् ॥ २ ॥
तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद् बुक्कमहीपतिः ।
आदिशत् सायणाचार्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ३ ॥
ये पूर्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसंग्रहात् ।
कृपालुः सायणाचार्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यतः ॥ ४ ॥
व्याख्यातावृग्यजुर्वेदौ सामवेदेऽपि संहिता ।
व्याख्याता ब्राह्मणं चायं प्रौढं व्याख्यातमादरात् ॥ ५ ॥
अथ द्वितीयं षड्विंशब्राह्मणं व्याचिकीर्षति ॥
अस्मिन् ताण्डकशेषे ब्राह्मणे पूर्वत्रानुक्तानि कर्माणि, उक्तानामपि ये
भेदास्ते च वर्ण्यन्ते । तत्र प्रथमं सुब्रह्मण्योच्यते । ततः सवनत्रये विज्ञेयम् ।
8. MKR निश्वसितं for निःश्वसितं; I. देवेभ्यो for वेदेभ्यो.
15. BMTJ. ब्राह्मणस्य for ब्राह्मणं च.
16. A षड्विंशं for षड्विंश.
17. R. तण्डयक०, A. तण्ड्य, MJ ताण्ड for ताण्डक; JA.
०शेष० for शेषे; A. पूर्वोण्यनु, J. पूर्वानु for पूर्वत्रानु.
18. M. वेदा for भेदा; RdTIK om. च; JA पठ्यन्ते for वर्ण्यन्ते;
M. om. ते च वर्ण्यन्ते । तत्र; K. विज्ञेयः, M. विज्ञेयाः for विज्ञेयम्;
AJ, ०त्रयेऽपि शेयम् for ०त्रये विज्ञेयम् .

१ षड्विंशब्राह्मणम्

ततो विश्वरूपगानम् । ततो ब्रह्मकर्तव्यम् । ततो व्याहृतिहोमादिकं नैमित्तिकं
प्रायश्चित्तम् । ततः सौम्यचरुविधिः । ततो बहिष्पवमानधर्माः । ततः किंचित्
प्रकीर्णकम् । ततो होत्राद्युपह्वाः । ततः आर्त्विज्येषु ऋत्विगादिविज्ञेयम् । ततो
नैमित्तिका होमाः । अथ ऋत्विग्वरणप्रशंसा । ततो देवयजने विज्ञेयं कर्म ।
ततोऽवभृथः । ततोऽभिचारादिसंश्रिता विष्टुतयः । ततो द्वादशाहादि-
स्तुतिः । ततः श्येनादिविधिः । ततो वैश्वदेवं सतन्त्रम् । ततोऽग्निहोत्रप्रशंसा ।
तत औदुम्बरीविधिः । ततो यूपविधिः । अथ संध्याविधिः । ततः सोमो-
त्पत्तिः । ततः स्वाहालक्षणम् । ततोऽद्भुतशान्तिः सामान्यविशेषभावेन
द्विविधा । इत्येवं प्रतिपाद्यमानानामर्थानामनुक्रमणिका ॥
तत्र प्रथमं तावदुत्करे तिष्ठन् सुब्रह्मण्यो नाम ऋत्विक् सुब्रह्मण्यामाह्वयतीति
विवक्षया इदमाम्नायते—
ब्रह्म च वा इदमग्रे सुब्रह्म चास्ताम् ॥ १ ॥
अग्रे सर्गादौ । निरुपपदस्याग्रशब्दस्य तदर्थत्वात् । इदं वक्ष्यमाणं ब्रह्म
च सुब्रह्म च एते वै ब्रह्मसुब्रह्मणी द्वे एव आस्ताम् अभूताम् ॥ ॥ १ ॥
ततः किमित्यत आह—
ततः सुब्रह्मोदक्रामत् ॥ २ ॥
ततः अनन्तरं सुब्रह्म देवेभ्यः सकाशात् उदक्रामत् उदगच्छत् ॥ २ ॥

1. K. ०रूपाख्यगानम् P. रूपागानम .
2. K. संध्याचर्य० for सौम्यचरु०.
3. R. वहाः for ह्वाः; JA विधानम् for विज्ञेयम् .
4. RBMI. नैमित्तिक for नैमित्तिका; JA ततो० for अथ. M.
   विश्वरूपाणां T. विश्वरण० JA अध्वर्यु० for ऋत्विग्वरण०.
5. K. [त] तो वरूथः for ततोऽवभृथः; JA om. (आ)दि; JA
   ०सुतवि० I ०श्रुतावि०, B ०श्रितवि० for श्रिता वि०; JA. om. (आ)दि.
6. K. ०विष्ठुतिः for ०स्तुतिः; MTJA अथ for ततः.
7. MTJA. om. तत औदुम्बरी०...द्विविधा (L. 9)
8. B. द्विधा for द्विविधा; MKBTI ०पाद्यानाम for पाद्यमानानाम ; T
   ०क्रमणी for ०क्रमंणिका.
9. Bh. from तत्र प्रथमं upto ०शब्दस्य is missing (L. 13) ; R.
   सुब्रह्मण्यो BMT सुब्रह्मण्य for सुब्रह्मण्यो०; JA. om. नाम ऋत्विक् .
10. BMTK सर्वा दौ, JA सृष्ट्यादौ for सर्गादौ.
11. Bh. JA. द्वे for वै; JA add द्वे before द्वे; T च for एव.

प्रथमोऽध्यायः (१) ३
ततोऽपि किमित्यत्राह —
अथ ह देवा यज्ञेन ब्रह्म पर्यगृह्णत ॥ ३ ॥
अथ ह सुब्रह्मणि देवेभ्यः उत्क्रान्ते सति अनन्तरमेव स्वयमप्युत्क्रमिष्णु
ब्रह्म देवाः वस्वादयः यज्ञेन पर्यगृह्णत परिगृहीतवन्तः ॥ ३ ॥
अत्र किं ब्रह्मशब्देनोच्यते किं च सुब्रह्मशब्देनेति अत्राह — ५
अग्निर्वे ब्रह्मासावादित्यः सुब्रह्म ॥ ४ ॥
अग्निर्वे अग्निरेव ब्रह्मशब्दवाच्यः । मुख्यत्वात् अग्निमुखा वै देवा
इति श्रुतेः । असौ इन्द्रात्मा आदित्यः सुब्रह्म एतद्वाच्यः । तथा च इन्द्रं प्रकृत्य
श्रूयते असावादित्य इति । तथा मन्त्रान्तरमपि — यदद्य कच्च वृत्रहन्नुदगा
अभिसूर्य । सर्वं तदिन्द्र ते वशे ॥ (सा. 126) इति । इन्द्रस्य च सुब्रह्मत्वं १०
सर्वदेवाधिपत्यात् ॥ ४ ॥
ततो देवाः किमकार्षुरित्यत्राह —
तद्देवा यज्ञस्य संधावन्वैच्छन् ॥ ५ ॥
तद् उत्क्रान्तं सुब्रह्म इन्द्रादयो देवा यज्ञस्य संधौ संधातरि वक्ष्यमाणे
उत्करदेशे अन्वैच्छन् अन्वेषणमकार्षुः ॥ ५ ॥ १५
कोऽसौ यज्ञस्य संधिः ? तत्राह —
एष वै यज्ञस्य संधैर्यत्रैष उत्करः ॥ ६ ॥ १७

1. Bh B om. (अ)त्र
2. Bh. om. ब्रह्म.
3. Bh. सुब्रह्मण्यदेवेत्यः for सुब्रह्मणि देवेभ्यः; Bh. adds पुनः after
   सति ; KR ०कमिषु for ०क्रमिष्णु.
4. R. तत् for अत्र ; Bh JA om. अत्राह.
5. B. om. अग्निर्वे. Bh. JA om. अग्निरेव.
6. BR Bh. ०त्मनैक, TAK ०त्मनेक for ०त्मा; BI एव तद्० for
   एतद्; JA add च before एतद्; B. om. तथा च...०वादित्य इति; MT.
   प्रक्रम्य for प्रकृत्य.
7. JA स्तूयते for श्रूयते ; T ०र्थान्तरम् for मन्त्रान्तरम्.
8. M. adds श्रुतेः after इति; RK. एव for च.
9. RI. ०पत्यत्वात् for ०पत्यात्.
10. Bh MT JA om. इन्द्रादयो०.
11. I कासौ for कोऽसौ; Bh. अत्र for तत्र.

एष वै अयमेव यज्ञस्य संधिः संधाता यत्र यस्मिन् देशे उत्करः
सोममुद्धृत्य कीर्यन्ते पांसवोऽस्मिन्निति उत्करः । वेदेरुत्तरतः पूर्वो
भागः ॥ ६ ॥
अस्तु । प्रकृते किमायातमित्यत आह—
तस्मादुत्करे तिष्ठन्त्सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यामाह्वयति ॥ ७ ॥
यस्माद् यज्ञस्य संधिरुत्करः तस्मात् तत्र उत्करे तद्देशे तिष्ठन्
सुब्रह्मण्यो नाम ऋत्विक् सुब्रह्मण्यां, सुब्रह्मणि इन्द्रे साधुरिति सुब्रह्मण्या-
निगदो नियतस्त्रीलिङ्गः, ताम् आह्वयति । तत्पाठेनोद्देश्यां देवताम् इन्द्ररूपाम्
आह्वयतीत्यर्थः ॥ ७ ॥
आह्वानप्रकारं दर्शयति—
सुब्रह्मण्यो३म् सुब्रह्मण्यो३म् सुब्रह्मण्यो३म् इति
स्त्रियमिव त्रिराह ॥ ८ ॥
सुब्रह्मण्योमिति पदं स्त्रियमिवादरपूर्वकं त्रिराह त्रिः पठेत् ॥ ८ ॥
कुत इत्यत्राह—
त्रिषत्या हि देवाः ॥ ९ ॥
हिशब्दो हेतौ । यस्माद् देवाः त्रिषत्याः त्रीणि मनोवाक्कायकर्माणि
सत्यानि अविसंवादीनि येषां देवानां ते त्रिषत्याः । तस्मादतिप्रशस्तत्वात्

1. M. उत्करदेशे एति for एषः; BI अर्धमेव K. अधमे[व] for अयमेव;
   Bh JA om. उत्करः
2. RKM'TI सोऽयम् for सोमम्; K. क्रियन्ते for कीर्यन्ते; T. वैदै०
   for वेदे०; K ०नूत्तरतः, Bh J ०रुत्तरा, A ०रुत्तरः for ०रुत्तरतः; Bh JA
   पूर्वं० for पूर्वो०.
3. M. ०भङ्गः for ०भागः
4. Bh. om. (अ)त.
5. R उत्करदेशे for उत्करे तद्देशे; STK उत्करः for उत्करे.
6. J om. ०पाठेन.
7. K. om. सुब्रह्मण्योम्...त्रिराह.
8. JA स्त्रीलिङ्गम् for स्त्रियम्; Bh A ०दान०, J ०ह्वान० for ०दर०.
9. K. om. त्रिषत्याः त्रीणि... ०शस्तत्वात्.
   17 R. अवितथानि B Bh आपिसं... for अविसंवादीनि; Bh JA
   ०प्रशस्तं for प्रशस्तत्वात्.

त्रिराह्वानं कर्तव्यमित्यर्थः । हेतुवनिगदोऽयमर्थवादः । तेन ह्यनं क्रियत
इतिवत् । न तु हेतुः । हेतुत्वे हेतुसापेक्षत्वे वा नैरपेक्ष्यलक्षणं प्रामाण्यं न
संभवेदिति ॥ ९ ॥
निगदशेषमुपादायोपादाय व्याचिख्यासया प्रथमं , तावदिन्द्रागच्छेति
पदद्वयं व्याख्यातुमुपादत्ते—
इन्द्रागच्छेति ॥ १० ॥
तद्व्याचष्टे—
यदाहेन्द्रागच्छेत्येतद्द्वा अस्य प्रत्यक्षं नाम तेनैवैनं
तदाह्वयति ॥ ११ ॥
इन्द्रागच्छेति सुब्रह्मण्यो यद्यदाह एतद्वै इदमेव अस्य इन्द्रस्य प्रत्यक्षं
नाम तत् तदा तेनैव एनं प्रकृतत्वाद्नन्वादेशविषये एनादेशः ।
एनमिन्द्रमाह्वयति ॥ ११ ॥
पुनर्निगदशेषं व्याख्यातुमुपादत्ते —
हरिव आगच्छेति ॥ १२ ॥
हे हरिवः । मतुवसो रुः संबुद्धौ छन्दसि (पा. ८. ३. १) इति
नकारस्य रुः । हरिवन्नागच्छेति ॥ १२ ॥
तद् व्याचष्टे--
पूर्वपक्षापरपक्षौ वा इन्द्रस्य हरी ताभ्यां हीदं सर्वं हरति ॥ १३ ॥
पूर्वापरपक्षौ शुक्लकृष्णपक्षावेवेन्द्रस्य हरी अश्वौ आदित्यात्मक-
त्वादिन्द्रस्य तयोर्हरित्वप्रतिपादनम् । हि यस्मात् ताभ्यां पूर्वपक्षापरपक्षाभ्याम्
इदं सर्वं जगद्धरति कालात्मकत्वेन नियच्छतीति ॥ १३ ॥
निगदशेषान्तरमुपादत्ते—
मेधातिथेर्मेषेति ॥ १४ ॥

1. हेतुवान्नि० for हेतुवनि; BRS after अयम adds इति
   K. om. ह्यन्नं...निगद० (L. 4)
2. R च for वा; Bh M. प्रामाण्येन for प्रामाण्यं न.
3. R. om. इन्द्रस्य.
4. M. ०शेषविषये for ०देशविषये
5. MJA आख्यातुम् for व्याख्यातुम्.
6. R. रुत्वं for रुः; JA om. इति.
7. Bh JA हरिताश्वौ for अश्वौ.
8. RBTIS पूर्वापर० for पूर्वपक्षापर०

६ षड्विंशब्राह्मणम्

तद् व्याचष्टे—
मेधातिथिं ह काण्वायनं मेषो भूत्वा जहार ॥ १५ ॥
काण्वायनं कण्वस्य युवापत्यं मेधातिथिरितिनामानम् ऋषिम् इन्द्रो
मेषो मेषरूपधारी जहार ह स्वर्गं निनाय किल । तथा च बह्वृचा
आमनन्ति—इत्था धीवन्तमद्रिवः काण्वं मेध्यातिथिं मेषो भूतोऽभि
यन्नयः। (ऋ. वे. ८. २. ४०) इति । अतो मेधातिथेर्मेषेति इन्द्रः
संबोध्यते ॥ १५ ॥
पुनरपि निगदशेषमुपादत्ते—
वृषणश्वस्य मेन इति ॥ १६ ॥
तद् व्याचष्टे—
वृषणश्वस्य ह मेनस्य मेनका नाम दुहितास । तां
हेन्द्रश्चकमे ॥ १७ ॥
मेनाख्यस्य वृषणश्वस्य वृषणश्व इत्यपरनामधेयस्य राजर्षेः मेनका नाम
काचिद् दुहिता आस बभूव । तां मेनकाम् इन्द्रश्चकमे ह कामितवान् किल ।
अनेन संबन्धेन वृषणश्वस्य मेन इति इन्द्र उपचारेणामन्त्र्यते । तथा च बह्वृचा
आमनन्ति—मेनाभवो वृषणश्वस्य सुक्रतो (ऋ. वे. १. ५१. १३)
इति ॥ १७ ॥
भागान्तरमुपादत्ते—
गौरावस्कन्दिन्निति ॥ १८ ॥
तद् व्याचष्टे—
गौरमृगो ह स्म भूत्वावस्कन्द्यारण्याद्राजानं
पिबति ॥ १९ ॥

2&3. B. काण्वायन for काण्वायनं
5. R. इत्याधावन्तम् for इत्था धीवन्तम्; R. मैधातितं BBh MTIS
मेधा० for मेध्या०; Bh I हि for ०भि.
7. R. संबुध्यते for संबोध्यते.
11. Bh. वृषण्वश्वस्य for वृषणश्वस्य.
13. RSI मेनका० for मेना०; M. om. वृषणश्वस्य ; JA. om. वृषणश्व
इत्यपरनामधेयस्य राजर्षेः.
18. BhRA नमा० M. निगदा० for भागा०

प्रथमोऽध्यायः (१) ७
इन्द्रः किल गौरमृगो भूत्वा अरण्यादवस्कन्द्य । स्कदिर्गत्यर्थः । राजानं
सोमम् । सोमो वै राजा इति श्रुतेः । पिबति स्म । स वा गौरश्वासाववस्कन्दी
चेति कर्मधारयसमासेन गौरावस्कन्दिन्निति इन्द्रः संबोध्यते ॥ १९ ॥
अंशान्तरमुपादत्ते—
अहल्यायै जारेति ॥ २० ॥
बहुलवचनात् षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । अहल्यायाः जारेत्यर्थः ॥ २० ॥
तद् व्याष्टे—
अहल्याया ह मैत्रेय्या जार आस ॥ २१ ॥
इन्द्रः किल मैत्रेय्याः, मित्राया दुहिता मैत्रेयी तस्याः अहल्यायाः
जार उपपतिरास बभूव ॥ २१ ॥
अंशान्तरमुपादत्ते —
कौशिक ब्राह्मणेति ॥ २२ ॥
तद् व्याचष्टे—
कौशिको ह स्मैनां ब्राह्मण उपन्येति ॥ २३ ॥
कौशिकः कुशिकगोत्रोत्पन्नः कश्चिद् ब्राह्मणः एनां प्रकृताम्
अहल्याम् उपन्येति स्म ह । इण् गतौ । लट् स्मे (पा. ३. २. ११८)
इति परोक्षे लट् । उप-नीति उपसर्गौ । उपन्यगच्छत् । उपयेमे किलेत्यर्थः ।
तस्याः जारः सन् तद्भर्तुःस्थाने तिष्ठतीति कौशिक ब्राह्मणेत्युपचारादा-
मन्त्र्यते ॥ २३ ॥

1. MJS स्कन्दिर्; for स्कदिर् A स्कन्दिर्नस्यार्थः, Bh स्कन्दिनं स्वार्थः.
   for स्कदिर्गत्यर्थः ।
2. R. यो, Bh MTS वो for वा; JA om. स वा.
3. R. अर्था० for अंशा०.
4. Bh. adds सः ofter जारः; T. जारप्रियः for जारः.
5. Bh MTSI मित्रा for मित्रायाः.
6. R. अर्था० for अंशा०.
7. M. कौर्शीक० for कुशिक०; B. om. प्रकृताम् .
8. R BBh JA लिट् , IS लङ् for लट् .
9. JA सर्गेण for ०सर्गौ.

८ षड्विंशब्राह्मणम्
भागान्तरमुपादत्ते—
गौतमब्रुवाणेति ॥ २४ ॥
गौतमोऽहमिति ब्रुवाणः । यद्वा । गौतमरूपेण चरन् गौतम इति
जनैरुच्यमानो गौतमब्रुवाणः । ब्रुवतेः कर्तरि व्यत्ययेन कर्मणि शानच् ।
तस्य संबोधनम् गौतमब्रुवाणेति ॥ २४ ॥
तद्व्याचष्टे—
देवासुरा ह संयत्ता आसंस्तानन्तरेण गौतमः
शश्राम । तमिन्द्र उपेत्योवाचेह नो भवान्स्पशश्चरत्विति ।
नाहमुत्सह इति । अथाहं भवतो रूपेण चराणीति । स
यथा मन्यस इति । स यत्तत् गौतमो वा ब्रुवाणश्चचार
गौतमरूपेण वा तदेतदाह गौतमेति ॥ २५ ॥
देवासुरा ह देवाश्चासुराश्च । किम् (!) संयत्ताः परस्परं योद्धु-
मुद्युक्ताः आसन् बभूवुः । तानन्तरेण तेषां मध्ये । अन्तरान्तरेण युक्ते
(पा. २. ३. ४) इति द्वितीया । गौतमो नाम ऋषिः शश्राम श्रान्तः सन्
उपाविशत् । तं गौतममुपेत्य उपगम्य इन्द्रः एवमुवाच । असुराः भवन्तं
बाधेरन् । अत इहैव नः अस्माकं स्पशश्चारो भूत्वा भवान् चरत्विति ।
एनमुक्तवन्तमिन्द्रमृषिराह अहमेवं चाररूपेण वर्तितुं नोत्सहे उत्साहं न
करोमीति । अथ गौतमवचनादनन्तरम् इन्द्रो ब्रवीति । तर्हि अहं भवतो

1. R Bh JA अथ नामा० for भागा०.
2. Bh JA om. अहम् ; R. adds गौतमब्रुवाणेति तद्व्याचष्टे after
   यद्वा ; JA add ह after इति ; RJA. गोतम० for गौतम०.
3. MTSIK ब्रवीतेः for ब्रुवतेः.
4. K Bh. ह for इह.
5. T. (आ) ह for (अ)हं.
6. RBJ गो० for गौ०; Bh T. om. वा.
7. RBJIA गो० for गौ०.
8. RBMSI. om. नः; MTS स्पर्श० for स्पश०.
9. Bh JA (ए)व for (ए).
10. Bh JA ०वचनानन्तर for ०वचनादनन्तरम् ; Bh A
    ०ऽब्रवीदिति for ब्रवीति.

रूपेण स्पशः सन् चराणीति । तदनुमन्यतां भवानिति । पुनर्गौतमो ब्रवीति
हे इन्द्र त्वं यथा येन प्रकारेण चरितुं मन्यसे तथा चरेति । पश्चादिन्द्र-
स्तथैवाचरदिति शेषः । स इन्द्रः तत् तदानीं गौतमोऽहम् इति स्वयं वदन्
गौतमरूपेण गौतम इति जनैरुच्यमानो वा चचारेति यत् तदेवाचरणमाह
गौतमइति । गौतमब्रुवाणेति पदस्य एकदेशोपादानम् ॥ २५ ॥
प्रतीकतः निगदशेषमुपादत्ते—
इत्यहे सुत्यामागच्छ मघवन्निति ॥ २६ ॥
हे मघवन् धनवन् इन्द्र इत्यहे एतावदहे द्व्यहे त्र्यहेऽतिक्रान्ते
सुत्यामागच्छ । परेद्युः सुत्या चेत् श्वः सुत्यामागच्छेत्यादेशः कार्यः । तथा च
जैमिनिः—श्वः सुत्यामित्यौपवसथ्ये निर्दिशेत् इति । सुत्यया समानेऽहनि तु
अद्य सुत्यामागच्छेत्यादेशः कार्यः । तथा द्राह्मायणः—अद्येति समानाहनि
(ला. श्रौ. १. ३. २) इति ॥ २६ ॥
यत्तद्व्याचष्टे—
तद्यथार्हतो ब्रूयादित्यहे वः पक्तास्मि तदागच्छते-
त्येवमेवैतद्देवेभ्यः सुत्यां प्राह ॥ २७ ॥
उपलक्षणमेतत् । तत् तत्र यथार्हतो यथायोग्यं ब्रूयात् । तस्यैव
विवरणम्—इत्यहे एतावदहे द्व्यहे त्र्यहे वा देयाः वः युष्मदर्थं हविषां

1. Bh MTS स्पर्शः for स्पशः; BJA ०गौ० for ०गौ०.
2. R. om. यथा.
3. RMTSI om. स इन्द्रः; R. om. स्वयं वदन्, M. om. स्वयं
4. MK तत्तदेव० for तदेव०.
5. K. ०ब्राह्मणेति वदन् तस्य for ब्रुवाणेति पदस्य; Bh TA पदम्
   for पदस्य; JA add एकदेशः before एकदेशोपादानम् .
6. JA प्रतीते. ।, Bh. प्रतीतिः for प्रतीकतः
7. K. धनप for धनवन्; Bh JA. त्र्यहे द्व्यहे for द्व्यहे त्र्यहे.
8. RJA add अहनि after ०सथ्ये See CN. ; ABh J. om. इति ;
   R. सुत्यायाः for सुत्यया; Bh JA आगमने for समाने.
9. R BBh T समानेऽ for समाना०
10. R. इतरत्र for तत् तत्र; Bh JSA om. तत्.
11. Bh TJA त्र्यहे द्वयहे for द्व्यहे त्र्यहे; RBJSIA. om. वा.

पत्क्तास्मि तदागच्छतेति । एवमेव अनेन प्रकारेण यद् ब्रूयात्तदेतद् देवेभ्यः
श्रुत्यामेव प्राहेति ॥ २७ ॥
निगदशेषं प्रतीकेनोपादत्ते —
देवा ब्रह्माण इति ॥ २८ ॥
देवा ब्रह्माण आगच्छतागच्छतागच्छत (ला. श्रौ. सू. १.३.३) इति
निगदशेषः । हे देवाः हे ब्रह्माणः हे ब्राह्मणाः आगच्छत । त्रिरुक्तिरादरार्था
वा ॥ २८ ॥
एतद् व्याचष्टे—
देवा हैव देवा अथ हैते मनुष्यदेवा ये ब्राह्मणाः
शुश्रुवांसोऽनूचानास्ते मनुष्यदेवाः ॥ २९ ॥
देवाः प्रसिद्धा वस्वादय एव देवाः । अथ पुनः एते ह वक्ष्यमाणा एव
मनुष्यदेवाः ये ब्राह्मणाः परिवृढा इति कीर्त्यन्ते इति शेषः । के ते मनुष्यदेवा
इत्यत उक्तम्—शुश्रुवांसः [इति] । श्रुतवन्तः अर्थविदः अनूचानाः
साङ्गवेदाध्यायिनो ये ब्राह्मणाः ते मनुष्यदेवाः ॥ २९ ॥
किं देवानां भागधेयं किंच ब्राह्मणानां य[द्]दानेन प्रीणयितुं तानु-
भयानाह्वयतीत्यत्राह—
आहुतय एव [भागधेयं] देवानां दक्षिणा मनुष्य-
देवानाम् । आहुतिभिर्ह देवान् प्रीणाति । दक्षिणाभिर्मनुष्य-
देवान् शुश्रुवुषोऽनूचानान् ब्राह्मणान् प्रीणाति ॥ ३० ॥

1. R. om. एतद् .
2. TK. ब्राह्मणाः for ब्रह्माणः.
3. T. ब्राह्मण[ाः] for ब्रह्माणः; Bh. आगच्छतेति for आगच्छता०...
4. T. ब्राह्मणाः for ब्रह्माणः; Bh. om. हे ब्राह्मणाः.
5. T. ब्राह्मणदेवाः for ब्राह्मणाः
6. Bh JA combine this and the following text and
   reproduce आहुतय एव....ब्राह्मणान् प्रीणाति after आत्राह (L. 16) again in
   the commentary.
7. R Bh BTSI कीर्नांते P कीर्त्यन्ते; Bh T हे JA अथ है for के.
8. Bh JA om. अर्थविदः
9. T. सतत, JA तत्र, for य[द्]; B अनेन for दानेन.
10. KTI. शुश्रूषो० for शुश्रुवुषो०

प्रथमोऽध्यायः (१) ११
देवानां वस्वादीनाम् आहुतय एव भागधेयम् । मनुष्यदेवानां
ब्राह्मणानां दक्षिणा गवादिरूपा भागधेयम् । तस्यैव विवरणम्--हि यस्मात्
आहुतिभिः देवान् प्रीणाति प्रीणयति यजमानः । तथा मनुष्यदेवान्
शुश्रुषुषः श्रुतवतः । श्रु श्रवणे इत्यस्मात् कसुः । तदन्तस्य द्वितीयाबहुवचने
वसोः संप्रसारणे कृते रूपम् । अनूचानान् साङ्गवेदाध्यायिनो ब्राह्मणान् ५
दक्षिणाभिः प्रीणाति प्रीणयति ॥ ३० ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणे
प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
१. A देवादीनां for देवानां ; Bh JA add इति after वस्वादीनाम् .
३. R. adds हि, JSA ह after आहुतिभिः; R. om. प्रीणाति.
४. BTIAK शुश्रूषः for शुश्रुषुषः; Bh JA तस्य for तदन्तस्य.

द्वितीयः खण्डः
सुब्रह्मण्याशब्दो देवताया नामधेयमुत मन्त्रस्येति जिज्ञासायामुभयोर्नाम-
धेयमित्याख्यायिकया प्रतिपादयितुं प्रथमं देवतानामधेयत्वं दर्शयितुमुपक्रमते—
अथ यत्र सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यामाह्वयत्येतस्मिन् ह
कालेऽसुररक्षांसि देवानां यज्ञमजिघांसन् ॥ १ ॥
अथ-शब्दः आख्यायिकोपक्रमलक्षणार्थः । यत्र देवेषु यजमानेषु ।
यस्मिन् काले सुब्रह्मण्यः एतन्नामा ऋत्विक् सुब्रह्मण्यामाह्वयति तस्मिन्ना-
ह्वानकाले देवानां संबन्धिनं यज्ञमसुराश्च रक्षांसि च असुररक्षांसि देवयोनयः
क्रूरकर्माणः । अत एव यास्कः असुरा रक्षांसीत्येके (नि. ३. २. ८) इति ।
अजिघांसन् हन्तुमैच्छन् किल ॥ १ ॥
ततः किमित्यत्राह—
ते देवा निहवमेवा(०वाम् ?)कुर्वत ब्रह्मो३म् सुब्रह्मो३म्
इति ॥ २ ॥
2. RBJSIA देवता for देवतायाः
3. Bh A ०ख्यायिका, J ०ख्यायिकां, T ०ख्यायिकाश्च for
०ख्यायिकया.
5. R BBh (आ)जिघांसन् for (अ)जिघांसन्.
6. RBSBh ०कोपलक्षणार्थः for ०कोपक्रमलक्षणार्थः; K. यज्ञमायन्सु,
यजमानसु, B. यज्ञमजिघांसन् for यजमानेषु; SI om. यजमानेषु.
8. Bh. om. असुराश्च रक्षांसि च; TJ असुररक्षांसि असुरा (०राश्च J)
रक्षांसि च । रक्षांसि for असुराश्च रक्षांसि च.
9. JA घतका गन्धर्वाः पितरो देवाः असुररक्षांसीत्येके for असुरा रक्षांसीत्येके
12. Bh. निहतम for निहवम्.

प्रथमोऽध्यायः (२) १३
देवाः परस्परं निह्नवं देवताया नीचैरुपाह्वानम् एव आम् अनुनासिकः
छान्दसः । आभिमुख्येन अकुर्वत । ब्रह्मों सुब्रह्मण्यम् इति एवम् । सुब्रह्मण्यो-
मित्यर्थः । वर्णलोपश्चान्दसः ॥ २ ॥
ततः परं किमभूदित्यत्राह—
तानादित्यः पर्जन्यः पुरोबलाको भूत्वाभिप्रेत् । तान्
वृष्ट्याशन्या विद्युताहन् ॥ ३ ॥
तैरेवमाहूत आदित्य आदित्यात्मक इन्द्रः पर्जन्यः वर्षोन्मुखो मेघः
सन् । तत्रापि पुरोबलाकः सर्वेषां पुरोगामी मेघो भूत्वा तान् देवान् अभिप्रेत्
अभिमुखं प्रागच्छत् । आगत्य च तान् यज्ञविघ्नकारिणोऽसुरान् राक्षसांश्च
अशन्या अहितया वृष्ट्या विद्युता विद्योतनेन स्वप्रकाशेन अहन् अहंसीत् ।
एतत्तु वक्ष्यमाणविचारार्थत्वेनाभिहितमिति मन्तव्यम् ॥ ३ ॥
सुब्रह्मण्यायाः स्त्रीपुंनपुंसकात्मकत्वं विमर्शपूर्वकं व्युत्पादयितुं संशयं
तावद्दर्शयति—
तदाहुः स्त्री सुब्रह्मण्या३पुमाञ्न्नपुंसका३मिति ॥ ४ ॥

1. J. om. आम्...छान्दसः; SI. आङ् for आम्.
2. J. adds अनुनासिकः छान्दसः ofter ब्रह्मों.
3. JA ०्यर्थवन्न लोपः for ०्यर्थः । वर्णलोपः; JA om. छान्दसः
4. BBh. om. ततः; JA अतः for ततः; J om. अभूत्; BBh
   JIA om. अत्र; A अन्विच्छेत् for अभूत्.
5. T. आहृतः for आहूतः; JA वर्षांमुखः for वर्षोन्मुखः; T om. मेघः.
6. KT ०प्रेतः for प्रैत्.
7. Bh. आश्रित्य, JA यज्ञमाश्रित्य for आगत्य; Bh TJA. om. राक्षसांश्च.
8. BSI. अहितभीतया for अहितया ; K. विद्योतनैः for विद्योतनेन;
   Bh JA ०काशनेन for ०काशेन.
9. R. om. तु; Bh IJA विचारत्वेन for विचारार्थत्वेन.
10. Bh J पुंसकत्वं. for पुंनपुंसकात्मकत्वं ; Bh JA ०पूर्वै for पूर्वकं ;
    Bh. संभ्रवं, K. संवादा for संशयं.
11. JA combine this and the following text. R Bh JA om. तत्.

१४ षड्विंशब्राह्मणम्

तत्तत्र सुब्रह्मण्याया देवताविषयत्वे सुब्रह्मण्या किं स्त्री उत पुमान्
आहोस्विन्नपुंसकम् ? [इति ।] विचारार्थे प्लुतः । स्वार्थिकस्तद्धितः । सुब्रह्मै
सुब्रह्मण्येति । आहुः ब्रह्मवादिनः ॥ ४ ॥
उत्तरं दर्शयति—
सर्वमेवेति ब्रूयात् ॥ ५ ॥
यद्येवं विचारं कुर्युः तर्हि सर्वं स्त्रीपुंनपुंसकात्मकमेव सुब्रह्मण्येत्युत्तरं
ब्रूयात् ॥ ५ ॥
कथम् एकस्य स्त्रीपुंनपुंसकात्मकत्वमित्यत्राह—
यत्पर्जन्यः पुरोबलाको भूत्वाभिप्रेत्तेन पुमान् ।
यद् वृष्ट्या यदशन्या तेन स्त्री । यद्विद्युता तेन नपुंसकं ।
तस्मात् सर्वमेवेति ब्रूयात् ॥ ६ ॥
यद् येनेन्द्रः पर्जन्यो वर्षोन्मुखो मेघः सन् पुरोगामी बलाको भूत्वा
अभिप्रेत् देवान् तेन पुंरूपपर्जन्यात्मकत्वेन पुमान् । यत् येन वृष्ट्या यत्
येन वाशन्या असुरानवधीत् तेन स्त्रीरूपवृष्ट्यशन्यात्मकत्वेन स्त्री भवति ।
यत् येन विद्युताहन् । विद्युच्छब्दो नपुंसकलिङ्गोऽप्यस्ति । औणादिकः
क्विप् बहुलवचनान्नपुंसकलिङ्गेऽपि भवतीति । तेन नपुंसकविद्युदात्मकत्वेन
नपुंसकम् । तस्मात् सुब्रह्मण्या सर्वमेव भवतीति ब्रूयादिति सूक्तमेव ॥ ६ ॥

पादटिप्पणी (Footnotes):

1. JA. पुंनपुंसकात्मकत्वम् एव सुब्रह्मण्येति । उत्तरं ब्रूयात् । सर्वमेवेति
   for तत्तत्र...उत्तरं ब्रूयात् (ll. 1-7); Bh. om. उत पुमान्...सर्वं स्त्री (ll. 1-6).
2. T. ब्रह्मणः for ब्रूयात्.
3. Bh JA om. इति; Bh JA तत्र for अत्र.
4. Bh. ०प्रेतेन for ०प्रैत्तेन.
5. Bh JA वर्षामुखो० for वर्षोन्मुखो०.
6. JA adds तान् and Bh तद् after ०प्रैत ; J om. वृष्ट्या यत् येन.
7. J च for वा; J adds च after तेन.
8. Bh BJ ०लिङ्गोऽपि for लिङ्गेऽपि.
9. Bh. नपुंसकत्वं for नपुंसकं; Bh JB. add इति च after सर्वमेव;
   BJ Bh. सर्वमेव for सूक्तमेव.

अथ सुब्रह्मण्याया मन्त्रविषयत्वेऽपि स्त्रीपुंनपुंसकात्मकत्वं व्युत्पादयितुं
विमर्शपूर्वकम् ऋग्यजुःसामात्मकत्वं दर्शयति—
तदाहुर्कक् सुब्रह्मण्या३यजूर३स्सामा३इति । सर्वमेवेति
ब्रूयात् । ऋच इवास्या नामधेयं सुब्रह्मण्येति । तस्मादृक् ।
मन्त्र एव खल्वयं निगदभूतो भवति । तस्माद्यजुः ।
सामकारिणः कुर्वन्ति यथान्यैः सामभिः । तस्मात् साम ।
तस्मात् सर्वमेवेति ब्रूयात् ॥ ७ ॥
तत्र सुब्रह्मण्याशब्दस्य मन्त्रनामधेयत्वे सुब्रह्मण्या किम् ऋक् किं वा यजुः
उत साम । विचारार्थः प्लुतः । इति यद्याहुः तर्हि सर्वमेव ऋग्यजुःसामानि
सर्वाण्यपि सुब्रह्मण्येत्युत्तरम् । तस्य विवरणम् । ऋच इव यथा ऋग्रूपस्य
मन्त्रस्य स्त्रीलिङ्गः ऋक्शब्दो नामधेयम्, तथास्याः सुब्रह्मण्यस्य मन्त्रस्य,
सुब्रह्मण्येति स्त्रीलिङ्गं नामधेयम् । तस्माल्लिङ्गसाम्यात् ऋक् सुब्रह्मण्या ।
अयं सुब्रह्मण्याशब्दवाच्यो मन्त्रो निगदभूत एव भवति खलु । निगदो
नाम यजुर्विशेषः तस्माद्यजुः । यथा यस्मात् सामकारिणः सामगाः अन्यैः
सामभिः सह कुर्वन्ति एवं पठन्ति तस्मात् साम । तैः पठ्यमानत्वात् । तस्मात्
सर्वमेव ऋग्यजुःसामेति ब्रूयात् । ऋङ्निगदसामात्मकत्वेन मन्त्रविषयेऽपि
स्त्रीपुंनपुंसकत्वमित्यभिप्रायः ॥ ७ ॥
एवं सुब्रह्मण्याह्वानं दर्शयित्वा ततो यत् कर्तव्यं तदाह—

1. T ०ण्ययोगं च, BJ Bh ०ण्यायोगित्वं० for ०ण्याया मन्त्र०;
   J BhB. ०विषयत्वेन for विषयत्वे.
2. B. विमत० for विमर्श०.
3. S om. यजू३ स्सामा३...त्तासुब्रह्मण्या० (ll. 3—8.)
4. J अथवा for किंवा; J adds वा after यजुः.
5. J before विचारार्थः adds (इ)त्याशङ्क्य सर्वमेवेत्युक्तम्। ऋग्यजुः-
   साम०; Bh A. यथा०, J यदा० for यद्या०; JA add तत् before सर्वम्.
6. Bh JA om. तस्य विवरणम्...सुब्रह्मण्यस्य मन्त्रस्य.
7. Bh JA om. नामधेयम्। तस्माल्लिङ्ग; Bh. सामान्यात् for साम्यात्.
8. JA om. अन्यैः.
9. Bh A. सामगैः for साम तैः; J सामगैः for तैः.
10. Bh JA ०विषयेष्वपि for विषयेऽपि.

१६ षड्विंशब्राह्मणम्
तद्वा एतत्सुब्रह्मण्यामाहूय यजमानं वाचयति
रक्षसामपहत्यै ॥ ८ ॥
सुब्रह्मण्यामाहूय तत् तदा एतद् वक्ष्यमाणं यजुः यजमानं वाचयति
वाचयेत् । रक्षांसां सुब्रह्मण्यादेवताधिष्ठितेष्टकेषु संचरतामपहत्यै अपहननाय ।
यजमानवचनं स्तुत्यर्थम् ॥ ८ ॥
वाचनीयमन्त्रभागाननूद्यानूद्य व्याचष्टे—
सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते पृथिवी पाद इत्याह ।
यान्येव पृथिव्यामसुररक्षांसि तान्येव तेनापहते । सासि
सुब्रह्मण्ये तस्यास्तेऽन्तरिक्षं पाद इत्याह । यान्येवान्तरिक्षे-
ऽसुररक्षांसि तान्येव तेनापहते । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते
द्यौः पाद इत्याह । यान्येव दिव्यसुररक्षांसि तान्येव
तेनापहते । सासि सुब्रह्मण्ये तस्यास्ते दिशः पाद इत्याह ।
यान्येव दिक्ष्वसुररक्षांसि तान्येव तेनापहते । परोरजास्ते
पञ्चमः पाद इत्याह । परं रजसो वै ब्रह्मणः स्थानम् । तदेतदाह
सा न इषमूर्जं धुक्ष्वेत्याह । इषमेवास्मा ऊर्जं दुग्धे । वीर्यमन्नाद्यं
धेहीत्याह । वीर्यमेवास्मा अन्नाद्यं दधाति ॥ ९ ॥

3. RSIKM. तद्वैतदेव एतत् सर्वात्मकां सुब्रह्मण्याम् इन्द्रं सुब्रह्मण्य-
   शब्दवाच्यम् आहूय सुब्रह्मण्य (M. om. hereafter) ऋत्विक् यजमानं वाचयति
   सासीत्यादिवक्ष्यमाणान् मन्त्रान् । for सुब्रह्मण्यामाहूय...वाचयेत्; Bh A om.
   तत्, J वा for तदा; J Bh A. om. यजुः.
4. KSI om. ॰देवताधिष्ठितेष्टकेषु संचरता०; RJA ॰धिष्ठितेषु for
   ॰धिष्ठितेष्टकेषु.
5. J Bh तत्सर्वम् for मन्त्रभागान् ; R. om. one अनूद्य; A om.
   मन्त्रभागान्...व्याचष्टे.
6. M. om. सासि सुब्रह्मण्ये...वीर्यमन्नाद्यं धेहि. (ll. 8-16)
7. BSIKM परां for परं.

प्रथमोऽध्यायः (२) १७
हे सुब्रह्मण्ये त्वं सा प्रसिद्धा सर्वदेवतात्मकेन्द्ररूपा असि भवसि ।
तस्यास्ते पृथिवी प्रथमः पाद इति यजुर्भागम् आह यजमानः पठेत् । तेन
मन्त्रपाठेन यान्येव असुररक्षांसि असुराश्च रक्षांसि च पृथिव्यां सन्ति तानि
सर्वाण्येवापहते विनाशयति । एवमन्यदपि व्याख्येयम् । तत्ते तव परोरजाः
रजसो लोकात् परः उत्कृष्टो ब्रह्मणो लोकः स परोरजाः । स एव पञ्चमः
पादः इति तदाह । रजसः परं ब्रह्मणः स्थानम् । तदेतत् स्थानं परोरजाः
इत्येतत् पदमाह । तथा सा प्रसिद्धा त्वं नः अस्मभ्यम् इषम् अन्नम् ऊर्जं
तद्रसं च धुक्ष्व प्रपूरय इति यदाह तेन सा देवता अस्मै यजमानाय
इषमूर्जं च दुग्धे । किं च वीर्यं बलम् अन्नाद्यम् अन्नादिकं धनं च धेहि
प्रयच्छेति यदाह तेन सा अस्मै यजमानाय वीर्यम् अन्नाद्यं च दधाति ॥ ९ ॥
निगदप्रशंसापूर्वकं सुब्रह्मण्याह्वानस्य कालं दर्शयति—
ब्रह्मश्रीर्वै नामैतत् साम यत्सुब्रह्मण्या तस्मात् प्रात-
रनुवाक उपाकृते विसंस्थिते च यज्ञे सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्या-
माह्वयति ॥ १० ॥
अयं सुब्रह्मण्यानिगदो ब्रह्मश्रीर्वै ब्रह्मणा वेदेन श्रीयते । ब्रह्म वेदं
श्रयतीति वा ब्रह्मश्रीरेव । किंच । सुब्रह्मण्येति यत् [एतत्]त्साम नाम । नाम
प्रसिद्धं साम । सामगैः क्रियमाणत्वात् । यस्मादेवं तस्मात् प्रातरनुवाके
उपाकृते प्रारब्धे विसंस्थिते असमाप्ते च यज्ञे प्रत्यहमहर्गणेषु सुब्रह्मण्यः
सुब्रह्मण्यामाह्वयति ॥ १० ॥
प्रशंसापूर्वकं सुब्रह्मण्याय अनडुद्युक्तस्य अनसो दानं विधत्ते—
2. Bh JA नाम TM. भागः for भागम्.
3. B. मन्त्रेण for मन्त्रपाठेन; M. om. असुररक्षांसि.
4. BR सर्वाण्येवास्यैव०, M सर्वाण्येव तना०, SI सर्वाण्येवाह्यैवा०
for सर्वाण्येवा०; Bh JA व्याख्यायते for व्याख्येयम्.
5. Bh. ब्राह्मलोकः for ब्रह्मणो लोकः.
6. R om. तदेतत् स्थानं.
7. Bh JA परम् for पदम् ; BI. तदा for तथा.
9. Bh JA add च after बलं ; RSI add गाः after धनं.
20. I om. सुब्रह्मण्याय; BIS अनडुहस्तद्युक्तस्य M. अनडुहं तस्य for
अनडुद्युक्तस्य.
प० 2

१८ षड्विंशब्राह्मणम्
एष वै ब्रह्म सुब्रह्म चाप्नोति य एतदनो युक्तं
सुब्रह्मण्याय ददाति ॥ ११ ॥
एष वै अयमेव यजमानः ब्रह्म अग्निं सुब्रह्म इन्द्रं च आप्नोति । यो
युक्तम् अनडुद्द्वयम् एतदनः सुब्रह्मण्याय ददाति ॥ ११ ॥
यथोक्तलक्षणायाः सुब्रह्मण्याया वेदितारं स्तौति—
ब्रह्मणा चैवास्य श्रिया च यज्ञं समर्द्धयति य एवं वेद ॥ १२ ॥
यः सुब्रह्मण्य एवं यथोक्तप्रकारेण वेद जानाति सोऽस्य यजमानस्य
यज्ञं ब्रह्मणा ऋग्यजुःसामात्मकेन वेदेनैव च श्रिया अन्नपशुपुत्रादीनां
समृद्ध्या च समर्द्धयति समृद्धं करोति ॥ १२ ॥
पुनरपि सुब्रह्मण्यां प्रशंसति—
अथो खल्वाहुर्यच्चावगतं यच्चानवगतं सर्वस्यैषैव प्रायश्चित्तिरिति
तस्मादेवंविदं सुब्रह्मण्यं कुर्वीत नानेवंविदम् ॥ १३ ॥
अथो इत्यवान्तरवाक्योपक्रमार्थम् । आहुः खलु प्रायश्चित्तविदः । यद् -
यज्ञे यच्च यदपि अवगतम् अन्यथा ज्ञातम् । यच्च अनवगतम् अपरिज्ञातम् ।
तस्य सर्वस्यैषैव प्रायश्चित्तिः । विदुषा सुब्रह्मण्येन कृतं सुब्रह्मण्याह्वानमेव
प्रायश्चित्तम् । तस्मादेवंविदं यथोक्तप्रकारेण ज्ञातारं ब्राह्मणं सुब्रह्मण्यं कुर्वीत
यजमानः । अनेवंविदं न कुर्वीत इति ॥ १३ ॥
इति श्रीसायणाचार्यविरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे षड्विंशब्राह्मणे
प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥
3. Bh JA. om. अयमेव.
4. BIS. अनो० for यो०, M. च एतदनो युक्तम् for यो युक्तम्.
10. Bh MT सुब्रह्मण्यं for सुब्रह्मण्यां.
12. Bh. ०विधं for ०विदं.
13. RTIJSA ०क्रमार्थः for ०क्रमार्थम् ; JA om. यद्यज्ञे.
14. R. यद्यपि for यदपि; JA. परिज्ञातं for अन्यथा ज्ञातं; R adds
परिज्ञातं after अन्यथा ज्ञातं; Bh om. अपरिज्ञातं; KM. परिज्ञातं for अपरिज्ञातं.
16. ( Bh T ०विधं for ०विदं; Bh. om. सुब्रह्मण्यं.
17. R. अन्यथा एवं, Bh AT. अन्यथैवंविदं for अनेवंविदं; SK add
अन्यम् before अनेवं.

तृतीयः खण्डः
अथ सर्वयज्ञाव्याप्तानि विज्ञातव्यानि दर्शयितुं प्रथमं प्रातःसवने
विज्ञेयं दर्शयति—
एकच्छन्दः प्रातःसवनं तस्मादेकपात् पुरुषो हरत्यन्यं
प्रत्यन्येन तिष्ठति ॥ १ ॥
प्रातःसवनमेकच्छन्दः एकं गायत्रमेव छन्दो यस्य तत् तथोक्तम् ।
बहिष्पवमानीयानाम् आज्यस्तोत्रीयाणां च ऋचां सर्वांसामपि गायत्रच्छन्दस्कत्वात् ।
तस्मात् तत एव पुरुष एकपाद् भवति । कथमेकपात् पुरुषः ? द्विपाद्धि
सर्वत्र दृश्यते । श्रूयते च द्विपाद्वै पुरुषः (ऐ. ब्रा. ५. २३. २) इति ।
अत[एवम]उक्तम् यद्यपि द्विपात् पुरुषः तथापि पथि गच्छन् अन्यमेकं
पादमन्यत्र पुरोदेशे हरति क्षिपति अन्येनैकेन पादेन भूमौ प्रतितिष्ठति । अत
एकपात् पुरुष इति ॥ १ ॥
अथ माध्यंदिने सवने विज्ञेयं दर्शयति—
त्रिच्छन्दा माध्यंदिनः पवमानस्तस्मात् त्रयोऽधःप्राणाः॥ २ ॥
माध्यंदिनो मध्यंदिनसवनसंबन्धी पवमानः त्रिच्छन्दाः त्रीणि
गायत्रीबृहतीत्रिष्टुबाख्यानि छन्दांसि यस्य सः तथोक्तः । तस्मात् तत एव
2. BK Bh ०यज्ञस्याप्तानि, RJA ०यज्ञस्य for ०यज्ञाव्याप्तानि;
RJA. विज्ञेयानि for विज्ञातव्यानि.
4. M. एकं for एक०.
6. M. om. एकं; M. एकं for एव.
7. BMAK बहिष्पवमानिनाम्, बहिष्पवमानम् for बीहष्पवमानी-
यानाम; Bh A add भवति after सर्वासां; MIS ०च्छन्दस्त्वात्, K. ०छन्दत्वात्
for ०छन्दस्कत्वात् .
10. RB Bh JA add इति after अतः; JA अयुक्तम् for उक्तम्;
RSI. अन्यम् for अग्रम् .
11. Bh (ऐ) कैकेन पादेन for (ए) केन पादेन.
15. Bh MJA माध्यं० for मध्यं०.
16. Bh JA om. तस्मात्...अधः.

पुरुषस्य अधः अवाञ्चः प्राणास्त्रयः । एको मूत्रविसर्जनस्य हेतुः । अपरः
पुरीषविसर्जनस्य । अन्यो रेतोविसर्जनस्य इति । त्रयोऽवाञ्चो रेतस्यो
मूत्र्यः पुरीष्य (ऐ. ब्रा. १. ४. ३.) इति श्रुतेः ॥ २ ॥
तत्रैव विज्ञेयान्तरमाह--
द्वे गायत्र्यां सामनी । तस्माद् द्वयमधरेण प्राणेन
करोति ॥ ३ ॥
माध्यंदिने पवमाने गायत्र्यां गायत्रीछन्दस्कायाम् ऋचि द्वे सामनी
गायत्र्यामहीयवनामधेये क्रियेते । तस्मात् तत एव द्वयं मूत्रविसर्जनं
पुरीषविसर्जनं चेत्येतद् द्वयम् अधरेण अधोवर्तिना प्राणेन करोति पुमान् ।
यद्यपि रेतोविसर्जनं तृतीयमपि कर्म अधरेण प्राणेन करोति तथापि
रेतोमूत्रयोरेकीकरणेन द्वयमधरेण करोतीत्युच्यते ॥ ३ ॥
तत्रैव विज्ञेयान्तरमाह—
द्वे बृहत्यां सामनी । तस्माद् द्वयमुत्तरेण ॥ ४ ॥
बृहत्यां बृहतीछन्दस्कायामृचि द्वे सामनी रौरवयौधाजयनामधेये
क्रियेते । तस्मात् तत एव द्वयं प्राणनमपाननं चेत्येतद् द्वयम् उत्तरेणो-
र्ध्ववर्तिना प्राणेन करोति पुमान् ॥ ४ ॥

1. T. अथ अर्वाञ्चः for अधः अवाञ्चः; T. adds एव after त्रयः
2. Bh JA (अ)र्वाञ्चो० for (अ)वाञ्चो०; Bh JA रेतसः मूत्रपुरीषः
   for रेतस्यो...
3. M. मूत्रीयः for मूत्र्यः.
4. Bh JA विज्ञाना० for विज्ञेया०.
5. M. adds करोतीत्युच्यते । after अधरेण.
6. R Bh J नामनी for ०नामधेये; AM प्राणनमपाननं, Bh.
   प्रीणनमवयाननं for मूत्रविसर्जनं पुरीषविसर्जनं.
7. Bh A चेत्येव च द्वयमुत्तरेणोध्र्ववर्तिना प्राणं for चेत्येतद् ०...
   करोति; S आसन०, BI आसवन० for अधो०; Bh om. पुमान्.
8. BI विसर्जनीयं for विसर्जनं M. om. तथापि.
9. M. एकं सामौशनाख्यं क्रियते for द्वे सामनी...क्रियते.
10. M. om. तत एव द्वयं...तत एव (p. 21 L. 4) T. प्रीणनम् for
    प्राणनम्.