Skip to content
SarvaKosh
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

by सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री)

DevanagariHindipublished799 pages

Page 518 of 799

Read in context
Page 518

विंशस्तरङ्गः ४६३

हृदामयं पापरुजञ्च शूलं दाहं गुरुत्वं खलु षण्ढभावम् ।
प्रगाढवित्कत्वमथाश्मरीञ्च त्वशुद्धलोहं जनयत्यवश्यम् ॥१०॥
लोहशोधनप्रयोजनं हृदामयमिति--पापरुजं कुष्ठम् । उक्तं हि--"षण्ढत्व-
कुष्ठामयमृत्युदं भवेद् हृद्रोगशूलौ कुरुतेऽश्मरीञ्च । नानारुजानाञ्च तथा प्रकोपं
करोति हृल्लासमशुद्धलोहम् ॥" इति । अपिच--"गुरुता दृढतोत्क्लेशः कश्मलं
दाहकारिता । अश्मदोषः सदुर्गन्धो दोषाः सप्तायसः स्मृताः ॥" इत्यप्याहुः ।
इदमशुद्धस्य दोषकीर्तनम् । असम्यङ्मारितन्तु “जीवहारि भदकारि चायसं
देहशूलकृदसंस्कृतं ध्रुवम् । पाटवं न तनुते शरीरके दारुणां हृदि रुजाञ्च
यच्छति ।" इत्युक्तदोषम् ॥ १० ॥
भा.टी.--क्योंकि अशुद्ध लोह सेवन से हृदयरोग, कुष्ठरोग, उदरशूल;
नाड़ीशूल, दाह, शरीरगौरव तथा नपुंसकता, भयंकर मलबद्धता ( कब्ज ) और
अश्मरी रोग उत्पन्न होने का डर रहता है, अतः लोह को शुद्ध करके ही अन्तः-
प्रयोग में काम लाना चाहिये ॥ १० ॥
शोधनाय ग्राह्यलौहनिरूपणम्
तीक्ष्णलोहस्य फलकान्यादाय भिषजां वरः ।
रेतयेल्लोहकारैस्तच्चूर्णं शुद्धयै प्रयोजयेत् ॥ ११ ॥
भा.टी.--तीक्ष्णलोह ( फौलाद ) के फलक ( चौड़े पत्र ) को लेकर लोहार
से रेती से रेतवा कर उसका चूर्ण बना लें । अब इस चूर्ण का शोधन करना
चाहिये ॥ ११ ॥
अथवा--
कृपाणादिविनिर्माणमुख्ययन्त्रालयोदितः ।
सुरेतितं तीक्ष्णलोहचूर्णं शुद्धयै नियोजयेत् ॥ १२ ॥
भा.ट.--जिन कारखानों में तलवार, चाकू, बन्दूक की नाल आदि
बनाये जाते हैं वहाँ से अस्त्र-शस्त्र बनाने में रेती से रेतने पर सूक्ष्म रूप में
निकलनेवाले, तीक्ष्ण लोहचूर्ण को शोधन के काम लाना चाहिये ॥ १२ ॥
अपि वा--
सूक्ष्मकण्टकवेधीनि पत्राणि खलु कारयेत् ।
लोहस्य लौहकारैस्तु तानि शुद्धयै नियोजयेत् ॥ १३ ॥
शोधनाय ग्राह्यलोहरूपम्--यथायोग्यलाभं चूर्णितं पत्रीकृतं वेति विकल्पः ।