रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

६३० रघुवंशमहाकाव्ये

संगमाय निशि गूढचारिणं चारदूतिकाकथितं पुरोगताः।
वञ्चयिष्यसि कुतस्तमोवृतः कामुकेति चक्रुषुस्तमङ्गनाः ॥ ३३ ॥

अन्वयः—संगमाय निशि गूढचारिणं चारदूतिकाकथितं तं अंगनाः पुरोगताः हे कामुक ! तमोवृतः कुतः वञ्चयिष्यसि इति चक्रुषुः ।

संगमायेति । संगमाय सुरताय निशि गूढमज्ञातं चरतीष्टगृहं प्रति गच्छतीति गूढचारी तं चारदूतिकाकथितं चरन्तीति गूढचारिण्यः । "ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः" इति णप्रत्ययः । चाराश्च ता दूतयश्च चारदूतयः ताभिः कथितं निवेदितं तमग्निवर्णमङ्गनाः पुरोऽग्रे गताः । अवरुद्धमार्गाः सत्य इत्यर्थः । हे कामुक ! तमसा वृतो गूढः सन्कुतो वञ्चयिष्यसीति उपालभ्येति शेषः । चक्रुषुः स्ववासं निन्युरित्यर्थः ।

भाषार्थ—रात को वह संभोग की इच्छा से छिपकर जब बाहर जाने को होता था तो दूतियों से समाचार पाकर उसकी स्त्रियां उसके आगे पहुँच जाती थीं और यह कहते हुए खींच लाती थीं कि चकमा देकर रात को किधर चल पड़े ॥ ३३ ॥

योषितामुडुपतेरिवाचिषां स्पर्शनिवृत्तिमसाववाप्नुवन् ।
आरुरोह कुमुदाकरोपमां रात्रिजागरपरो दिवाशयः ॥ ३४ ॥

अन्वयः—उडुपतेः अर्चिषां इव योषितां स्पर्शनिवृत्तिम् अवाप्नुवन् रात्रि-जागरपरः दिवाशयः असौ कुमुदाकरोपमां आरुरोह ।

योषितामिति । उडुपतेरिन्दोरर्चिषां भासामिव । 'ज्वाला भासो नपुंस्यर्चिः' इत्यमरः । योषितां स्पर्शनिवृत्तिं स्पर्शसुखमवाप्नुवन् किञ्च रात्रिषुजागरपरः । दिवा दिवसेषु शेते स्वपितीति दिवाशयः । "अधिकरणे शेते" इत्यच्प्रत्ययः । असावग्निवर्णः कुमुदाकरस्योपमां साम्यमारुरोह प्राप ।

भाषार्थ—स्त्रियों के स्पर्श से उसे वैसा ही आनन्द मिलता था जैसा चन्द्रमा की किरणों से । अतः वह चन्द्रमा के समान रात भर जागता रहता और दिनभर सोता रहता था ॥ ३४ ॥

वेणुना दशनपीडिताधरा वीणया नखपदाङ्कितोरवः ।
शिल्पकार्यं उभयेन वेजितास्तं विजिह्रानयना व्यलोभयन् ॥ ३५ ॥

अन्वयः—दशनपीडिताधराः नखपदाङ्कितोरवः वेणुना वीणया च उभौ वेजिताः शिल्पकार्यं तं विजिह्रानयनाः (सत्यः) व्यलोभयन् ।

वेणुनेति । दशनैः पीडिताधरा दष्टोष्ठाः नखपदैनंखक्षतैरङ्कितोरवश्चिह्नि-