Skip to content
SarvaKosh
रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

by महाकवि कालिदास

Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)

DevanagariHindipublished735 pages

Page 688 of 735

Read in context
Page 688

एकोनविंशः सर्गः ६२९

मित्रकृत्यमपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितं तमनवस्थितं प्रियाः ।
विद्म हे शठ ! पलायनच्छलान्यञ्जसेति रुरुधुः कचग्रहैः ॥ ३१ ॥

अन्वयः—मित्रकृत्यं अपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितं अनवस्थितं तं प्रियाः हे शठ ! पलायनच्छलानि अञ्जसा विद्म इति ( उक्त्वा ) कचग्रहैः रुरुधुः ।

मित्रेति । मित्रकृत्यं सुहृत्कार्यमपदिश्य व्याजीकृत्य पार्श्वतः प्रस्थितमन्यतो गन्तुमुद्युक्तमनवस्थितमवस्थातुमक्षमं तमग्निवर्णं प्रिया हे शठ हे गूढविप्रियकारिन् । “गूढविप्रियकृच्छठः” इति दशरूपके । तव पलायनस्य छलान्यञ्जसा तत्त्वतः । ‘तत्त्वे त्वद्धाऽञ्जसा द्वयम्’ इत्यमरः । विद्म जानीम । “विदो लटो वा” इति वैकल्पिको मादेशः । इति उक्त्वेति शेषः । कचग्रहैः केशाकर्षणै रुरुधुः । अत्र गोनर्दीयः—‘ऋतुस्नाताभिगमने मित्रकार्ये तथापदि । त्रिष्वेतेषु प्रियतमः क्षन्तव्यो वारगम्यया’ ।। इति । विरक्तलक्षणप्रस्तावे वात्स्यायनः–‘मित्रकृत्यं चापदिश्यान्यत्र शेते’ इति ।

भाषार्थ—कभी-कभी अपनी रानियों के पास बैठे-बैठे उसके मन में किसी प्रियतमा के पास जाने की इच्छा होती थी तो वह यह कहकर उठने लगता था कि अरे ! मुझे एक मित्र से मिलने जाना है। यह सुनकर रानियां ताड़ जाती थीं और कहती थीं कि हम भलीभाँति जानती हैं कि तुम किस मित्र के यहाँ जा रहे हो फिर बाल पकड़कर रोक देती थीं ॥ ३१ ॥

तस्य निर्दयरतिश्रमालसाः कण्ठसूत्रमपदिश्य योषितः ।
अध्यशेरत बृहद्भुजान्तरं पीवरस्तनविलुप्तचन्दनम् ॥ ३२ ॥

अन्वयः—निर्दयरतिश्रमालसा योषितः कण्ठसूत्रं अपदिश्य पीवरस्तनविलुप्त-चन्दनम् तस्य बृहद्भुजान्तरं अध्यशेरत ।

तस्येति । निर्दयरतिश्रमणालसा निश्चेष्टा योषितः कण्ठसूत्रमालिङ्गनविशेष-मपदिश्य व्याजीकृत्य पीवरस्तनाभ्यां विलुप्तचन्दनं प्रमृष्टाङ्गरागं तस्याग्निवर्णस्य बृहद्भुजान्तरमध्यशेरत वक्षःस्थले शेरते स्म । कण्ठसूत्रलक्षणं तु—‘यत्कुर्वते वक्षसि वल्लभस्य स्तनाभिघातं निबिडोपगूहात् । परिश्रमार्थं शनकैर्विदग्धास्तत्कण्ठसूत्रं प्रवदन्ति सन्तः ॥’ इदमेव रतिरहस्ये स्तनालिङ्गनमित्युक्तम् । तथा च—‘उरसि कमितुरुच्चैरादिशन्ती वराङ्गीस्तनयुगमुपधत्ते यत्स्तनालिङ्गनं तत्’ इति ।

भाषार्थ—जब कभी उसके साथ बहुत देर तक निर्दयपूर्वक सम्भोग करने के कारण स्त्रियां अलसा जाती थीं तब वे अपने बड़े-बड़े स्तनों से राजा की छाती के चन्दन को पोंछती हुई उसके वक्षःस्थल पर इस प्रकार सो जाती थीं मानो वे सम्भोग का वह कण्ठसूत्र नामक आसन साध रही हों ॥ ३२ ॥