रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

३४०	रघुवंशमहाकाव्ये

संभवः कारणं यस्य स गर्भः। सूर्यस्येमाः सौर्यः, ताभिः सौरीभिः। “सूर्यतिष्या-गस्त्यमत्स्यानां य उपधायाः” इत्युपधायाकारस्य लोपः। अमृता इत्याख्या यासां ताभिः जलवहनसाम्यान्नाडीभिरिव नाडिभिर्वृष्टिविसर्जनीभिर्दीधितिभिः। अपां विकारोऽम्मयो जलमयो गर्भ इव दध्रे धृतः जातावेकवचनम्। गर्भा दधिर इत्यर्थः। अत्र यादवः—'तासां शतानि चत्वारि रश्मीनां वृष्टिसर्जने। शतत्रयं हिमोत्सर्गे तावद्गर्भस्य सर्जने॥ आनन्दाश्च हि मेध्याश्च नूतनाः पूतना इति। चतुःशतं वृष्टिवाहास्ताः सर्वा अमृतः स्त्रियः ॥' इति।

भाषार्थ—जिस प्रकार जल बरसानेवाली अमृता नामक सूर्य की किरणें प्रजाओं के कल्याण के लिए जल रूप गर्भ को धारण करती हैं, उसी प्रकार उन तीनों रानियों ने लोककल्याण के लिए विष्णु के अंश से परिपूर्ण गर्भ को धारण किया ॥ ५८ ॥

सममापन्नसत्त्वास्तां रेजुरापाण्डुरत्विषः ।
अन्तर्गतफलारम्भाः सस्यानामिव सम्पदः ॥ ५६ ॥

अन्वयः—समम् आपन्नसत्त्वाः आपाण्डुरत्विषः ताः अन्तर्गतफलारम्भाः सस्यानां सम्पदः इव रेजुः।

सममिति। समं युगपदापन्ना गृहीताः सत्त्वाः प्राणिनो याभिस्ता आपन्नसत्त्वा गर्भिण्यः। 'आपन्नसत्त्वा स्याद्गुर्विण्यन्तर्वत्नी च गर्भिणी' इत्यमरः। अत एव-आपाण्डुरत्विष ईषत्पाण्डुरवर्णास्ताः राजपत्न्यः अन्तर्गतं गुप्ताः फलारम्भाः फल-प्रादुर्भावा यासां ताः सस्यानां सम्पद इव रेजुर्बभुः।

भाषार्थ—ये तीनों रानियां एक साथ गर्भवती हुईं और इनकी शरीर की कान्ति धीरे-धीरे पीली पड़ने लगी, उस समय ये उस अनाज की बालों के समान पीली लगती थीं, जिनके अन्दर अंकुर ( दाने ) पड़ गये हैं ॥ ५९ ॥

संप्रति तासां स्वप्नदर्शनान्याह—

गुप्तं ददृशुरात्मानं सर्वाः स्वप्नेषु वामनैः ।
जलजासिगदाशाङ्गर्चक्रालाञ्छितमूर्तिभिः ॥ ६० ॥

अन्वयः—सर्वाः स्वप्नेषु जलजासिगदाशाङ्गर्चक्रालाञ्छितमूर्तिभिः वामनैः गुप्तम् आत्मानं ददृशुः।

गुप्तमिति। सर्वास्ताः स्वप्नेषु जलजः शङ्खः। जलजासिगदाशाङ्गर्चक्रैर्लाञ्छिता मूर्तयो येषां तैर्वामनैर्ह्रस्वैः पुरुषैर्गुप्तं रक्षितमात्मानं स्वरूपजातावेकवचनं ददृशुः दृष्टवन्तः।