रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 255 of 735
Read in context१६६ रघुवंशमहाकाव्ये
स्वसुर्विदर्भाधिपतेस्तदीयो लेभेऽन्तरं चेतसि नोपदेशः।
दिवाकरादर्शनबद्धकोशे नक्षत्रनाथांशुरिवारविन्दे ॥ ६६ ॥
अन्वयः—विदर्भाधिपतेः स्वसुः चेतसि तदीयः उपदेशः दिवाकरादर्शनबद्ध-
कोशे अरविन्दे नक्षत्रनाथांशुः इव अन्तरं न लेभे।
स्वसुरिति। विदर्भाधिपतेर्भोजस्य स्वसुरिन्दुमत्यश्चेतसि तदीयः सुनन्दा-
सम्बन्ध्युपदेशो वाक्यं दिवाकरस्य दर्शनेन बद्धकोशे मुकुलितेऽरविन्दे नक्षत्रनाथां-
शुश्चन्द्रकिरण इव अन्तरमवकाशं न लेभे।
भाषार्थः—जिस प्रकार सूर्य के न देखने से बन्द होने वाले कमल में चन्द्रमा
की किरणों को स्थान नहीं मिलता है उसी प्रकार सुनन्दा का उपदेश विदर्भ
नरेश भोज की बहन इन्दुमती के हृदय में स्थान नहीं प्राप्त कर सका ॥ ६६ ॥
संचारिणी दीपशिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा।
नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥ ६७ ॥
अन्वयः—पतिम्वरा सा रात्रौ सञ्चारिणी दीपशिखा इव यं यं व्यतीयाय
सः सः भूमिपालः नरेन्द्रमार्गाट्टः इव विवर्णभावं प्रपेदे।
संचारिणीति। पतिंवरा सेन्दुमती रात्रौ सञ्चारिणी दीपशिखेव यं यं भूमि-
पालं व्यतीयायातीत्य गता स स भूमिपालः। स सर्व इत्यर्थः। "नित्यवीप्सयोः'
इति वीप्सायां द्विवंचनम्। नरेन्द्रमार्गे राजपथेऽट्टारूढ्यो गृहभेद इव। 'स्यादट्टः
क्षोममस्त्रियाम्' इत्यमरः। विवर्णभावं विच्छायत्वम् अट्टस्तु तमोवृतत्वं प्रपेदे।
भाषार्थ—जिस तरह रात में आगे बढ़ने वाली दीपशिखा राजमार्ग में बने
हुए जिस महल को पारकर जब आगे बढ़ जाती है तब वह महल अंधेरा व्याप्त
हो जाने के कारण शोभारहित हो जाता है। उसी तरह पति को स्वयं वरण
करने वाली वह इन्दुमती जिस-जिस राजा को छोड़कर आगे बढ़ती जाती थी
वह राजा उदासीन होता जाता था ॥ ६७ ॥
तस्यां रघोः सूनुरुपस्थितायां वृणोत मां नेति समाकुलोऽभूत् ।
वामेतरः संशयमस्य बाहुः केयूरबन्धोच्छ्वसितैर्नु नोद ॥ ६८ ॥
अन्वयः—तस्यां उपस्थितायां सत्यां रघोः सूनुः माम् वृणीत न वा इति समा-
कुलः अभूत् । अस्य वामेतरः बाहुः केयूरबन्धोच्छ्वसितैः संशयं नुनोद ।
तस्यामिति। तस्यामिन्दुमत्यमुपस्थितायामासन्नायां सत्यां रघोः सूनुरजौ
मां वृणीत न वेति समाकुलः संशयितोऽभूत् । अथाजस्य वामेतरो वामादितरो