रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

षष्ठः सर्ग १६५

गुरुः । “वोतो गुणवचनात्” इति ङीष् । महीव रत्नेरनुविद्धो व्यासोऽर्णव एव
मेखला यस्यास्तस्याः । इदं विशेषणं मह्यामिन्दुमत्यों च योज्यम् । दक्षिणस्याः
दिशः सपत्नी भव । अनेन सपत्न्यन्तराभावो ध्वन्यते ।

भाषार्थ—उच्चकुल में उत्पन्न इस राजा के साथ विधिपूर्वक विवाह कर
लेने पर तुम पृथ्वी के समान उस दक्षिण दिशा की सौत बन जाओगी जिसकी
करधनी रत्नों से परिपूर्ण समुद्र ही है ॥६३॥

ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूगास्वेलालतालङ्गितचन्दनासु ।
तमालपत्रास्तरणासु रन्तुं प्रसीद शश्वन्मलयस्थलीषु ॥ ६४ ॥

अन्वयः—ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूगासु एलालतालिङ्गितचन्दनासु तमालपत्रा-
स्तरणासु मलयस्थलीषु शश्वत् रन्तुं त्वं प्रसीद ।

ताम्बूलेति । ताम्बूलवल्लीभिर्नागवल्लीभिः परिणद्धाः परिरब्धाः पूगाः क्रमुका
यासु तासु ‘ताम्बूलवल्ली नागवल्लद्यपि’ इति ‘घोण्टा तु पूगः क्रमुकः’ इति
चामरः । एलालताभिरालिङ्गिताश्चन्दना मलयजा यासु तासु । गन्धसारो मल-
यजो भद्रश्रीश्चन्दनोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरः । तमालस्य तापिच्छस्य पत्राण्येवास्तर-
णानि यासु तासु । ‘कालस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिच्छोऽपि’ इत्यमरः । मलय-
स्थलीषु । शश्वन्मुहुः सदा वा रन्तुं प्रसीदानुकूला भव ।

भाषार्थ—यदि तुम मलय पर्वत की उन घाटियों में सर्वदा विहार करना
चाहती हो तो इनसे विवाह कर लो वहाँ पर नागवल्ली लताओं से परिवेष्टित
सुपारी के वृक्ष हैं एवं इलायची की लता से लिपटे हुए चन्दन के वृक्ष हैं और
तमाल के पत्ते ही बिछौने हैं ॥ ६४ ॥

इन्दीवरश्यामतनुर्नृपोऽसौ त्वं रोचनागौरशरीरयष्टिः ।
अन्योन्यशोभापरिवृद्धये वां योगस्तडित्तोयदयोरिवास्तु ॥ ६५ ॥

अन्वयः—असौ नृपः इन्दीवरश्यामतनुः त्वं रोचनागौरशरीरयष्टिः असि
तडित्तोयदयोः इव वां योगः अन्योऽन्यशोभापरिवृद्धये अस्तु ।

इन्दीवरेति । असौ नृप इन्दीवरश्यामतनुः त्वं रोचना गोरोचनेव गोरी
शरीरयष्टिर्यस्याः सा ततस्तडित्तोयदयोर्विद्युन्मेघयोरिव वां युवयोर्योगः समागमोऽ-
न्योन्यशोभायाः परिवृद्धयेऽस्तु ।

भाषार्थ—ये राजा नोलकमल के समान श्यामवर्ण हैं तुम गं०रोचन जैसी
गोरी हो । अतः यदि इनके साथ तुम्हारा विवाह हो जायेगा तो तुम ऐसी सुन्दरी
लगोगी जैसे बादल के साथ बिजली सुन्दर लगती है ॥ ६५ ॥