रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 220 of 735
Read in contextपञ्चमः सर्गः
१६५
**भाषार्थ—**रघु के प्रतिनिधि अज प्रणत राजा भोज के द्वारा नियुक्त अधिकारी पुरुषों से बतलाये हुए, नवीन कपड़े से बने हुए, राजाओं के योग्य सुन्दर मण्डप में गये जिसके सामने वेदियों पर सजल मांगलिक कलश रखे हुए थे वहाँ यों रहने लगे मानो कामदेव बाल्यावस्था को बिताकर युवावस्था में निवास करते हों ॥ ६३ ॥
तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकं कन्याललामकमनीयमजस्य लिप्सोः ।
भावावबोधकलुषा दयितेव रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखो बभूव ॥ ६४ ॥
**अन्वयः—**तत्र स्वयंवरसमाहृतराजलोकम् कमनीयम् कन्याललाम लिप्सोः अजस्य भावावबोधकलुषा दयिता इव रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव ।
तत्रेति । तत्रोपकार्यायां स्वयंवरनिमित्तं समाहृतः सम्मेलितो राजलोको येन तत्कमनीयं स्पृहणीयं कन्याललाम कन्यासु श्रेष्ठम् । लिप्सोर्लब्धुमिच्छोः । अजस्य भावावबोधे पुरुषस्याभिप्रायपरिज्ञाने कलुषाऽसमर्था दयितेव रात्रौ निद्रा चिरेण नयनाभिमुखी बभूव । अभिमुखीशब्दो ङीषन्तष्ष्यन्तो वा ।
**भाषार्थ—**पटनिर्मित मण्डप से जिस कमनीय कन्या को पाने के लिए अनेक राजा आये हुए थे उसको पाने की चिन्ता करते हुए अज को देर से निद्रा आई, जैसे कोई प्रिय के हृदय को न जाननेवाली नवोढा नायिका अपने प्रिय के पास विलम्ब से जाती हो । ६४ ॥
तं कर्णभूषणनिपीडितपीवरांसं शय्योत्तरच्छदविमर्दकृशाङ्गरागम् ।
सूतात्मजाः सवयसः प्रथितप्रबोधं प्राबोधयन्नुषसि वाग्भिरुदारवाचः ॥ ६५ ॥
**अन्वयः—**कर्णभूषणनिपीडितपीवरांसं शय्योत्तरच्छदविमर्दकृशाङ्गरागम् प्रथितप्रबोधं तं सवयसः उदारवाचः सूतात्मजाः वाग्भिः उषसि प्राबोधयन् ।
तमिति । कर्णभूषणाभ्यां निपीडितौ पीनावंसौ यस्य तम् । शय्याया उत्तरच्छदस्योपर्यास्तरणवस्त्रस्य विमर्देन घर्षणेन कृशो विरलोऽङ्गरागो यस्य तम् । प्रथितप्रबोधं प्रकृष्टज्ञानं तमेनमजं सवयसः समानवयस्का उदारवाचः प्रगल्भगिरः सूतात्मजा बन्दिपुत्राः । वैतालिकाः' इति वा । वाग्भिः स्तुतिपाठैरुषसि प्राबोधयन्प्रबोधयामासुः ।
**भाषार्थ—**कर्ण कुण्डलों से स्थूल कन्धों पर चिह्न वाले शय्या की चद्दर की रगड़ से निवृत्त अंगराग वाले अज को समवयस्क मृदुभाषी वन्दिपुत्रों ने उत्तम ज्ञान सम्पन्न मांगलिक गीतों से जगाया ॥ ६५ ॥
रात्रिर्गता मतिमतां वर ! मुञ्च शय्यां धात्रा द्विधैव ननु धूर्जगतो विभक्ता ।
तामेकतस्तव बिभर्ति गुरुर्विंनद्रस्तस्या भवानपरधुर्यपदावलम्बी ॥ ६६ ॥
११ र० सम्पू०