Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 456 of 488

Read in context
Page 456

षष्ठोऽङ्कः ३८३

[ बाहर चला जाता है । ]

टिप्पणी—चन्द्रगुप्तहतक्रेन, आर्यशकटदासस्य—इन दोनों पदों में 'हतक' तथा 'आर्य' शब्द जोड़कर वह दिखलाना चाहता है कि मैं नन्दवंश के प्रति अनुरक्त हूँ । त्वरायितः—देखिए टिप्पणी अंक ५ श्लोक ६ के आगे ।

राक्षस०—[ स्वगतम् ] अहो ! दुर्बोधश्चाणक्यवटोंनीतिमार्गः । कुतः ?—

यदि स शकटो नीतः शत्रोर्मतेन ममान्तिकं
किमिति निहतस्तेन क्रोधाद् वधाधिकृतो जनः ? ।
अथ न कृतकं तादृक्कष्टं कथं नु विभावये-
दिति मम मतिस्तर्कारूढा न पश्यति निश्चयम् ॥२०॥

अन्वयः—स शकटः यदि शत्रोः मतेन ममान्तिकं नीतः (तर्हि) तेन क्रोधात् वधाधिकृतः जनः किमिति निहतः ? अथ कृतक न, तादृक् कष्ट कथ नु विभावयेत् ? इति मम मतिः तर्कारूढा निश्चयं न पश्यति ॥ २० ॥

व्याख्या—सः—मम मित्रं, शकटः—शकटदासः, यदि—चेत्, शत्रोः—रिपोः, मतेन—आज्ञया, मम—मे, अन्तिकं—समीपं, नीतः—प्रापितः (तर्हि), तेन—कौटिल्येन, चन्द्रगुप्तेन वा, क्रोधात्—कोपात्, वधाधिकृतः—वधे हनने अधिकृतः नियोजितः, जनः—लोकः, किमिति—कुतः, निहतः—व्यापादितः ? अथ—पक्षान्तरे, कृतकं न—मिथ्या न ( अपि तु यथार्थमेव पर्यवसन्न तदात्वे ) तादृक्—यथाविध, कष्टं—विषममनुष्ठानं स्वहस्तलेखमुद्राङ्कनादिरूपमिति यावत् कथं नु—केन वा प्रकारेण, विभावयेत्—चिन्तयेत् ?, इति—इत्थम्, मम—मे, मतिः—बुद्धिः, तर्कारूढा—ऊहे प्रवृत्ता ( सती ), निश्चय—सिद्धान्तं, न पश्यति—नाधिगच्छति ॥ २० ॥

हिन्दी अनुवाद—राक्षस—[ मन में ] ओह ! दुष्ट चाणक्य की नीति का मार्ग समझने में कठिन है । क्योंकि—

यह शकटदास यदि शत्रु की अनुमति से मेरे समीप पहुँचाया गया तो उस ( शत्रु ) ने क्रोध से वध करने में नियुक्त व्यक्ति को क्यो मार दिया ? और यदि ( शकटदाससम्बन्धी बात ) बनावटी नहीं है तो वैसा कष्टपूर्ण ( कूटलेख,