Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 443 of 488

Read in context
Page 443

१७०

मुद्राराक्षसम्

राक्षस—अनभ्यमनुरक्तवान् किमयमन्यनारीजनम् ?

पुरुष—[ कर्णौपिधाय ] अज्ज ! सन्त पाव, सन्त पाव । अभूमौ क्खु एसो विणअणिधाणस्स सेट्ठिजणस्स, विसेसदो जिष्णुदासस्स ।
( आर्य ! शान्तं पाप, शान्तं पापम् । अभूमि खल्वेष विनयनिधानस्य वणिग्जनस्य, विशेषतो जिष्णुदासस्य । )

राक्षस — किमस्य भवतो यथा सुहृद एव नाशो विपम् ? ॥१६॥

अन्वय — किम् ओषधपथातिगैः महाव्याधिभि उपहत ? किम् अग्नि-विषकल्पया नरपते क्रुधा निरस्त ? किम् अयम् अनभ्यम् अन्यनारी-जनम् अनुरक्तवान् ? किम् भवत यथा सुहृद नाश एव विपम् ( तथा ) अस्य ? ॥१६॥

व्याख्या—किम्, ओषधपथातिगै—ओषधानां भेषजाना पन्थान वर्म अतिगच्छन्ति अतीत्य वर्तन्ते ये तादृशैः अचिकित्स्यैरिति यावत्, महाव्या-धिभि —भयंकररोगैः, उपहत —प्रपीडित ? किम्, अग्निविषकल्पया—वह्नि-विषतुल्यया, नरपते —राज्ञ , क्रुधा—कोपेन, निरस्त—समाक्षिप्त ? किम्, अय—जिष्णुदास , अलभ्य—दुष्प्राप्यम्, अन्यनारीजनम्—पारश्रियम्, अनुरक्तवान्—आसक्तवान् ? किम्, भवतः—तव, यथा—येन प्रकारेण, सुहृद —मित्रस्य, नाश एव—मरणमेव, विपम्—विनाशकारणं ( तथा ) अस्य—जिष्णुदासस्य ( मित्रान्तरमरणमेव विनाशकारण ) ?

हिन्दी अनुवाद—राक्षस—भद्र ! तो तुम्हारे मित्र का अग्नि मे प्रवेश करने का क्या कारण है ?

क्या ओषधि के मार्ग का अतिक्रमण करने वाले ( अर्थात् अचिकित्स्य ) महान् रोगो से पीडित ( होने के कारण ऐसा कर रहे ) हैं ?

पुरुष—आर्य ! नहीं नहीं ।

राक्षस—क्या अग्नि और विष के तुल्य राजा के क्रोध से ग्रस्त ( होने के कारण ऐसा कर रहे ) हैं ?

पुरुष—आर्य ! पाप शान्तं हो, पाप शान्त हो । चन्द्रगुप्त के राज्य मे क्रूर प्रवृत्ति नहीं है ।