मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

षष्ठोऽङ्कः ३४७

से सजल मेघों की भाँति लीला करते हुए गर्जन कर रहे हैं और घोड़े चाबुक की मार के भय से काँपते हुए तथा ( अपने सवारों को ) शीघ्रतायुक्त करते हुए ( युद्धार्थ ) तत्पर हो रहे हैं ॥ ३ ॥

टिप्पणी—चन्द्रश्रियः—अत्र शेषे षष्ठी । चन्द्रश्रियः चन्द्रगुप्तस्य सम्बन्धे अपरक्ताः । मन्त्र्यते—कथ्यते । मुखे—मुखसन्धौ प्रारम्भे इत्यर्थः । निर्वहणे—निर्वहणसन्धौ—उपसंहारे इत्यर्थः । निरुह्यते इतस्तत आदाय पिण्डीक्रियते एकार्थीक्रियते अस्मिन् इति निर्√वह्+ल्युट् अधिकरणे = निर्वहणम् । अश्रुतगत्यै—अश्रुता गतिर्यस्याः सा अश्रुतगतिः, तस्यै अनाकर्णितकृत्यै इत्यर्थः । आर्यचाणक्यनीत्यै—अत्र नमः शब्दयोगे चतुर्थी । सारसाधनसमुदयेन—साध्यते अनेन इति √साध्+ल्युट् करणे = साधनम् = सैन्यम् । सारं साधनम्, तस्य समुदयेन समूहेन । प्रतिपन्नम्—अधिकृतम् । अराजलोकम्—नृपजनरहितम् । अशेषराजबलम्—समस्तनृपसैन्यम् । अतिशयगुरुकेण—गुरुरेव गुरुकः अतिशयश्चासौ गुरुकः अतिशयगुरुकः, तेन = अतिप्रवृद्धेन वा अतिप्रबलेन । जातकम्पास्त्वरयन्तः—यहाँ 'जातकम्पोत्तरङ्गाः' पाठभेद मिलता है । अर्थ होगा—काँपते हुए तथा चंचल । अर्थात् घोड़े इस तरह काँप रहे है कि मानो तरंगों के समान चक्कर काट रहे हैं । इस श्लोक के पूर्वार्ध में उपमा तथा रूपक का सन्देहसङ्कर है और उत्तरार्ध में समासोक्ति तथा पदार्थहेतुक काव्यलिंग अलंकार हैं । इसमे मालिनी छन्द है । मालिनी का लक्षण ३, १५ में देखिए ॥ ३ ॥

सुसिद्धार्थकः—बअस्स ! एदं सव्वं दावं चिट्ठदु, तहा सव्वलोअपच्चक्खं उज्जआहिआरो भविअ कहं अज्जचाणक्‍को पुणो बि तं ज्जेब मन्तिपदं आरूढो ? ( वयस्य ! एतत् सर्वं तावत् तिष्ठतु । तथा सर्वलोकप्रत्यक्षमुज्झिताधिकारो भूत्वा कथमार्थचाणक्यः पुनरपि तदेव मन्त्रिपदमारूढः ? )

सिद्धार्थकः—बअस्स ! अदिमुद्धो दाणी सि तुमं, जो अमच्चरक्खसेण अणवगाहिदपुव्वं अज्जचाणक्कबुद्धिं अवगाहिदुं इच्छसि ? ( वयस्य ! अतिमुग्ध इदानीमसि त्व, योऽमात्यराक्षसेनानवगृहीतपूर्वामार्यचाणक्यबुद्धिमवगाहितुमिच्छसि । )