मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
by महाकवि विशाखदत्त
Page 423 of 488
Read in context१४६ मुद्राराक्षसम्
कशाप्रहारभयेन जातकम्पास्त्वरयन्त
गृहीतजयनसज्जाः सम्पद्यन्ते तुरङ्गाः ॥ ३ ॥
अन्वय — गृहीतजयनसज्जाः दन्तिनः अतिशयगुरुकेण दानदर्पेण सजल-जलदलीलाम् उद्दहन्तः नदन्ति। तुरङ्गाः कशाप्रहारभयेन जातकम्पाः त्वरयन्तः सम्पद्यन्ते ॥ ३ ॥
व्याख्या — गृहीतजयनसज्जाः — गृहीतः परिहितः जयनस्य युद्धस्य सज्जा वेशो यै स्तादृशाः, दन्तिनः — गजाः, अतिशयगुरुकेण — अतिप्रवृद्धेन, दानदर्पेण — मदजलगर्वेण, सजलजलदलीलाम् — सजलानां जलपूर्णानां जलदानां मेघानां लीलाम् चरितम्, उद्वहन्तः — धारयन्तः, नदन्ति — गर्जन्ति। तुरङ्गाः — अश्वा कशाप्रहारभयेन — कशायाः ताडन्या प्रहारः आघातः तस्मात् यत् भय भीतिः तेन, जातकम्पा — जात उत्पन्नः कम्पः कम्पनं येषां तादृशाः, (अतएव) त्वरयन्त — (स्वारोहिणः) त्वरावन्तो विदधतः, सम्पद्यन्ते — सन्नद्धा भवन्ति ॥ ३ ॥
हिन्दी अनुवाद — सुसिद्धार्थक — मित्र ! भद्रभट आदि महाराज चन्द्रगुप्त से विरक्त होकर मलयकेतु के आश्रय में चले गये—ऐसा लोगों में कहा जाता है। तो किस कारण यह अयोग्य कवि के द्वारा रचित नाटक की तरह मुख-सन्धि (अर्थात् प्रारम्भ) में कुछ और तथा निर्वहणसन्धि (अर्थात् अन्त) में कुछ और हो रहा है ?
सिद्धार्थक — मित्र ! सुनो, देवता के गति के समान न सुनी गई गति वाली आर्य चाणक्य की नीति को नमस्कार है।
सुसिद्धार्थक — मित्र ! तब क्या हुआ ?
सिद्धार्थक — मित्र ! तत्पश्चात् उत्कृष्ट सेना के समूह के साथ आर्य चाणक्य ने यहाँ से निकलकर नृपसमूह से रहित सम्पूर्ण राजसेना को अधिकार में कर लिया।
सुसिद्धार्थक — मित्र ! कहाँ ?
सिद्धार्थक — मित्र ! जहाँ ये—
युद्ध के वेश को धारण किये हुये हाथी अत्यन्त बढे हुये मदजल के गर्व