Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 369 of 488

Read in context
Page 369

२८६ | मुद्राराक्षसम्

भागुरायणः— [ स्वगतम् ] कष्टमेवमप्यस्मासु स्नेहवान् कुमारो मलयकेतुरतिसन्धातव्य इत्यहो दुष्करम् । अथवा—

कुले लज्जायाञ्च स्वयशसि च माने च विमुखः
शरीरं विक्रीय क्षणिकधनलाभाद्धनवति ।
तदाज्ञां कुर्वाणो हितमहितमित्येतदधुना
विचारातिक्रान्तं किमिति परतन्त्रो विमृशति ॥४॥

अन्वयः— क्षणिकधनलाभात् लज्जायां माने च स्वयशसि च कुले च विमुखः ( भूत्वा ) धनवति शरीरं विक्रीय विचारातिक्रान्तः परतन्त्र अधुना तदाज्ञां कुर्वाण इति हितम् एतत् अहितम् इति किं विमृशति ? ॥४॥

व्याख्या— क्षणिकधनलाभात्—क्षणिकम् अल्पकालिकं यत् धनं वित्तं तस्य लाभ प्राप्तिः तस्माद्धेतो, लज्जायां—त्रपायां, माने च—प्रतिष्ठायां च, स्वयशसि च—आत्मकीर्त्तौ च, कुले च—( स्व- ) वंशे च, विमुख—विरक्तः ( भूत्वा ), धनवति—वित्तशालिनि ( जने ), शरीर—वपु, विक्रीय—तदायत्तं कृत्वा, विचारातिक्रान्त—विचारम् विवेकम् अतिक्रान्तः अतीत, परतन्त्रः—पराधीनः, ( मादृशो जन ) अधुना—साम्प्रतम्, तदाज्ञा—तस्य धनवत प्रभो आज्ञा नियोग, कुर्वाण—विदधत्, इति—इदम्, हितम्—पथ्यम्, एतद्—इदम्, अहितम्—अपथ्यम्, इति—एतत्, कि—कथ, विमृशति—विचारयति ? ॥४॥

हिन्दी अनुवाद— [ प्रकट ] भद्र भासुरक ! कुमार मुझे दूर होता हुआ नहीं देखना चाहते हैं । इसलिए इसी सभा-मण्डप में आसन लगा दो ।

पुरुष— यह आसन है, आर्य बैठें ।

भागुरायणः— [ बैठकर ] भद्र भासुरक ! जो कोई मुद्रा चाहने वाला व्यक्ति मुझसे मिलना चाहे, उसे तुम भीतर ले आना ।

पुरुष— आर्य की जो आज्ञा ।

[ बाहर चला जाता है । ]

भागुरायणः— [ मन में ] कष्ट की बात है कि इस प्रकार मुझसे स्नेह