मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

२१२ मुद्राराक्षसम्

दायमदन्ति इति दाय √अद् + अण् कर्तरि, अथवा दायमाददते इति दाय-आ √दा + क कर्तरि = दायादा । स्वस्य दायादा , तेभ्य ।

राजा—आर्य ! एवमेतेषु परिज्ञातापरागहेतुषु क्षिप्रमेव कस्मान्न प्रतिविहितमार्येण ?

चाणक्य —वृषल ! न पार्यत प्रतिविधातुम् ।

राजा—किमकोशलात्, उत प्रयोजनापेक्षया ?

चाणक्य —कथमकोशलं भविष्यति, प्रयोजनापेक्षयैव ।

राजा—तदप्रतिविधानप्रयोजनमिदानीं श्रोतुमिच्छामि ।

चाणक्य —वृषल ! श्रूयतामवधार्यताञ्च ।

राजा—उभयमपि क्रियते, कथ्यताम् ।

चाणक्य —वृषल ! इह खलु विरक्ताना प्रकृतीना द्विविध प्रतिविधा-नम्—अनुग्रहो निग्रहश्चेति । अनुग्रहस्तावदाक्षिप्ताधिकारयो भद्रभटपुरुष-दत्तयो पुन अधिकारा रोपणमेव । अधिकारश्च पुनस्तादृशेषु व्यसनयोगा-दनभियुक्तेषु पुनरारोप्यमाण सकलमेव राज्यस्य मूल हस्त्यश्वमवसादयेत् । हिङ्गुरासबलगुप्तयोरत्यन्तलुब्धप्रकृतिकयो सकलराज्यप्रदानेनाप्यपरि-तुष्यतोरनुग्रह कथ कर्तु शक्य ? राजसेनभागुरायणयोस्तु धनप्रणाशभी-तयो कुतोऽनुग्रहस्यावकाश ? लोहिताक्षविजयवर्मणोरपि दायादमसह-मानयोरतिमानिनो कीदृशोऽनुग्रह प्रीति जनयिष्यतीति परिहृत पूर्व पक्ष । उत्तरोऽपि खलु वयमचिरादधिगतनन्देश्वर्या सहोत्थायिन प्रधान-पुरुषवर्गमुग्रेण दण्डेन पीडयन्तो नन्दकुलानुरक्ताना प्रकृतीनामविश्वास्या भवाम इत्यत परिहृत एव । तदेवमनुगृहीतास्मद्द्त्यपक्षो राक्षसोपदेश-श्रवणप्रवणो महीयसा म्लेच्छबलेन परिवृत पितृवधामर्षी पर्वतकपुत्रो मलयकेतुरस्मानभियोक्तुमुद्यत इति । सोऽयं व्यायामकालो नोत्सवकाल इति । अतो दुर्गसंस्कारे आरब्धव्ये किं कौमुदीमहोत्सवेन ? इति प्रतिषिद्ध ।

व्याख्या—एवम्—इत्थम्, परिज्ञातापरागहेतुषु—परिज्ञाता अवगता अपराग-