Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 295 of 488

Read in context
Page 295

२०८ मुद्राराक्षसम्

प्रतोहारी—जो आर्य की आज्ञा । [ निकलकर पुन प्रवेश करके ] आय ! यह पत्र है ।

चाणक्य—वृपल ! सुनो ।

राजा—(सुनने मे) दत्तचित्त है ।

चाणक्य—[ वांचता है ] कल्याण हो, प्रात म्मरणीय महाराज चन्द्रगुप्त के साथ उठने (-बैठने) वाले तथा यहा (कुसुमपुर) से भागकर मलयकेतु का आश्रय लेने वाले प्रधान राजपुरुषो का प्रामाणिक रूप से लिखा हुआ पत्र है । उनमे से पहले तो ( १ ) गज-सेनापति भद्रभट, ( २ ) अश्व-सेनापति पुरुषदत्त, ( ३ ) महाप्रतीहार चन्द्रभानु का भानजा हिङ्गरात, ( ४ ) महाराज का आत्मीय महाराज बलगुप्त, ( ५ ) महाराज का ही बाल-सेवक राजसेन, ( ६ ) सेनापति सिंहदत्त का छोटा भाई भागुरायण, ( ७ ) मालव का राजकुमार राहिताक्ष और ( ८ ) क्षत्रियो मे नवश्रेष्ठ विजयवर्मा है ।

[ मन म ] ये हम सब महाराज के कार्य मे सावधान हैं ।

[ प्रगट ] यह पत्र इतना ( ही ) है ।

टिप्पणी—लेख्यपत्रम्—√लिख्+ण्यत् कर्मणि=लेख्यम् । तस्य पत्रम् । गजाध्यक्ष—अक्ष=व्यवहार । अधिगत अक्षम् इति अध्यक्षः प्रादितत्० । गजेषु अध्यक्ष सुप्सुपा स० । महाप्रतीहारस्य—प्रधानद्वारपालकस्य । भागिनेय—भगिन्या अपत्यम् इति भगिनी+ढक्—एय । स्वजनगन्धी—आत्मीयजन-सम्बन्धी । स्व चा स्वजन कर्मधारय स० । तस्य गन्ध लेश स्वजनगन्धः । सः अस्ति अस्य इति स्वजनगन्ध+इनि । कुमारसेवक—बचपन से सेवा करने वाला । कुमारस्य सेवक 'याजकादिभिश्च' इति समास शेषषष्ठ्या वा समासः । कनीयान्—छोटा । अतिशयेन युवा इति युवन्+ईयसुन्=कनीयान् वा यवीयान् 'युवाल्पयो कनन्यतरस्याम्' इत्यनेन कनादेशस्य विकल्पात् । क्षत्रगणमुख्यतम—क्षत्र=क्षत्रिय । क्षत्राणा गण । तस्मिन् मुख्यतम ।

राजा—आर्य ! एतेषामपरागहेतून् श्रोतुमिच्छामि ।

चाणक्य—वृपल ! श्रूयताम् । अत्र यावेतौ गजाध्यक्षाश्वाध्यक्षौ भद्रभटपुरुषदत्तनामानौ, एतौ खलु स्त्रीमद्यमृगयाशीलो हस्त्यश्वावेक्षणे-