मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
by महाकवि विशाखदत्त
Page 289 of 488
Read in context२०२ मुद्राराक्षसम्
अन्वय—नृवर ! धात्रा सत्त्वोत्कर्षस्य निधय इव वृता व्यक्तमानावलेपा केऽपि त्वादृशा सार्वभौमा नृपतयः स्वेन धाम्ना मदमलिलमुचां नागयूथेश्वराणां जेतार मृगाणामधिपतय दंष्ट्राभङ्गमिव कस्यापि हेतो आज्ञाभङ्गं न सहन्ते ॥२२॥
व्याख्या—नृवर !—मनुजश्रेष्ठ !, धात्रा—ब्रह्मणा, सत्त्वोत्कर्षस्य—सत्त्वस्य बलस्य य उत्कर्ष आधिक्यं तस्य, निधय इव—आगारा इव, वृता—उत्पादिता, ( अतएव ) व्यक्तमानावलेपा—व्यक्त स्फुट मान स्वाभिमान अवलेप-गर्वश्च येषां ते, केऽपि—उत्कृष्टसामर्थ्यवन्त, त्वादृशा—भवद्विधा, सार्वभौमा—सर्वभूमिपतय, नृपतय—राजान, स्वेन—स्वकीयेन, धाम्ना—तेजसा, मदमलिलमुचां—मदमलिलं दानवारि मुञ्चन्ति ये तादृशानाम् मदस्राविणामित्यर्थ, नागयूथेश्वराणाम्—नागानां हस्तिनां यूथा समूहा तेषाम् ईश्वरा अधिपतय तेषाम्, जेतार—जयिन, मृगाणां—पशूनाम्, अधिपतय—राजान सिंहा इत्यर्थ, दंष्ट्राभङ्गमिव—दशनत्रुटिमिव, कस्यापि हेतो—कुतोऽपि निमित्तात्, आज्ञाभङ्गम्—आदेशव्याघातम्, न सहन्ते—न मृष्यन्ति ॥२२॥
हिन्दी अनुवाद—दूसरा—हे नरश्रेष्ठ ! ब्रह्मा के द्वारा बल की अधिकता की निधि के समान उत्पन्न किये हुए और ( अतएव ) प्रकट स्वाभिमान एवं गर्व से युक्त कोई आप-जैसे चक्रवर्ती राजा अपने तेज के कारण आज्ञा के उल्लंघन को उसी तरह किसी भी कारण से सहन नहीं करते हैं जैसे मदजल को बहाने वाले हाथियों के झुण्डों के विजेता मृगपति ( सिंह ) दाढ़ के तोड़े जाने को ( सह्य नहीं करते ) ॥२२॥
टिप्पणी—द्वितीय—दूसरा वैतालिक राक्षस का गुप्तचर स्तनकलश है । निधय—निधीयन्ते स्थाप्यन्ते एषु इति नि√धा+कि 'कर्मण्यधिकरणे च' इत्यनेन । व्यक्तमानावलेपा—वि√अञ्ज्+क्त कर्मणि = व्यक्त । √मन्+घञ् भावे = मान । अव√लिप्+घञ् भावे = अवलेप । मानश्च अवलेपश्च इति मानावलेपो द्वन्द्व० स० । व्यक्तौ मानावलेपौ येषां ते बहुव्रीहि स० । सार्वभौमा—भूमण्डल के शासक । सर्वभूमे ईश्वरा वा सर्वभूमौ विदिता इति सर्वभूमि+अण्, 'अनुशतिकादीनां च' इति सूत्रेण उभयपदवृद्धि । कस्यापि हेतो—देखिए १, १ में 'कस्य हेतो' की टिप्पणी । इस श्लोक में उत्प्रेक्षा और