मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
by महाकवि विशाखदत्त
Page 285 of 488
Read in context१६८
मुद्राराक्षसम्
अधीन और दोनों के अधीन। इसलिए मन्त्री के अधीन सिद्धि (प्राप्त करने) वाले तुम्हें परिणाम के अन्वेषण से क्या लाभ ? क्योंकि इस विषय मे नियुक्त हुए हम ही जानेंगे।
राजा—[क्रुद्ध की भाँति मुंह फेर लेता है।]
टिप्पणी—अनुग्राहयितुम्—प्रसन्नतास्पदं कर्तुम्। अनु√ग्रह्+णिच्+तुमुन्। दर्शन् आत्मानम् अनुगृह्णासि=अहं दर्शनेन (अनुक्ते कर्तरि तृतीया) आत्मानम् अनुग्राहयामि। प्रश्रयेण—विनयेन। प्र√श्रि+अच् भावे=प्रश्रय, तेन। करणे तृतीया। अधिकारवन्त —विशिष्टकार्यकारिण। अधिकार अस्ति एषाम् इति अधिकार+मतुप्। उपालब्धुम्—तिरस्कर्तुम्। उप-आ√लभ्+तुमुन्। विज्ञापयितुम्—निवेदयितुम्। वि√ज्ञा+णिच्, पुक् तुमुन्। विज्ञापनीयानाम्—निवेदनीयानां गुह्यानामित्यर्थ। रुचय —प्रवृत्तय । अनुरोधव्या —मानयितव्या। प्रश्नावकाश —पृच्छावसर । अनपेक्षमाण —अनवलोकयन् । प्रयोजनशुश्रूषा—हेतुश्रवणेच्छा। श्रोतुम् इच्छा इति √श्रु+सन्+अ भावे स्त्रियाम्=शुश्रूषा। प्रयोजनस्य शुश्रूषा। मुखरयति—वक्तुं प्रवर्तयति। वाचाल बना रही है। मुखम् अस्ति अस्य महद् इति मुख+र मत्वर्थे=मुखर=वाचाल। तं करोति इति मुखर+णिच् (नामधातु)+लट्—तिप्=मुखरयति। राजायत्ताम्—नृपाधीनाम्। आ√यत्+क्त कर्मणि=आयत्ता। राज्ञि आयत्ता सुपुपा स०, ताम्। फलान्वेषणेन—प्रयोजनजिज्ञासया। अत्र करणे तृतीया। नियुक्ता—व्यापृता। वेत्स्याम —वेदिष्याम । √विद् (ज्ञाने)+लृट्—मस्। यहाँ इट् का आगम हो जाता है, इसलिए ‘वेत्स्याम’ रूप अशुद्ध है। शुद्ध रूप ‘वेदिष्याम’ होता है। विद् धातु अन्यार्थक है और अनेक गणों में पठित है—‘सत्तायां विद्यते ज्ञाने वेत्ति विन्ते विचारणे। विन्दते—विन्दति प्राप्तौ श्यन्लुक्श्नम्शेश्ष्विद क्रमात्’ ॥
[ततो नेपथ्ये वैतालिकाँ पठत।]
एक —
आकाशं काशपुष्पच्छविमभिभवता भस्मना शुक्लयन्ती
शीतांशोरंशुजालैर्जलधरमलिनां क्लिन्दती कृत्तिमैभीम् ।