Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 271 of 488

Read in context
Page 271

२८४
मुद्राराक्षसम्

सधर्म+ष्यञ् स्वार्थे । अथवा समानो धर्म अस्य इति सधर्मा बहुव्रीहि स०, सादेश, 'धर्मादनिच् केवलात्' इति सूत्रेण अनिच् प्रत्यय । सधर्मणो भावः इति सधर्मन् + ष्यञ् = साधर्म्यम् । इस श्लोक मे परिकर तथा व्यतिरेक अल- कारो की ससृष्टि है । इसमें प्रहर्षिणी छन्द है। प्रहर्षिणी का लक्षण १, ७ मे देखिए ॥ १२ ॥

[विचिन्त्य] अथवा नातिमात्रमस्मिन् वस्तुनि मया मन खेदयित- व्यम्। कुत ?—

मद्भूत्यै किल सोऽपि पर्वतसुतो व्याप्त प्रविष्टान्तरै-
सद्युक्ताश्च नियोगसाधनविधौ सिद्धार्थकाद्या स्पशा ।
कृत्वा सम्प्रति कैतवेन कलह मौर्येन्दुना राक्षसं
भेत्स्यामि स्वमतेन भेदकुशलो ह्येष प्रतीप द्विप ॥ १३ ॥

अन्वय—स पर्वतसुत अपि प्रविष्टान्तरे मद्भूत्यै व्याप्त किल च सिद्धार्थकाद्या स्पशा नियोगसाधनविधौ उद्युक्ता । सम्प्रति भेदकुशल- ( अहम् ) कैतवेन मौर्येन्दुना कलह कृत्वा प्रतीप राक्षसम् एष स्वमतेन द्विप- भेत्स्यामि ॥ १३ ॥

व्याख्या—स —प्रसिद्ध, पर्वतसुत —मलयकेतु, अपि, प्रविष्टान्तरे — प्रविष्टम् आयत्तीकृतम् अन्त अन्त करण ये तादृशे, मद्भूत्यै —मत्सेवकै- भागुरायणादिभिरित्यर्थ, व्याप्त किल—परिवृत एव वश्यता प्रापित एवेत्यर्थ, च—पुन सिद्धार्थकाद्या —सिद्धार्थकप्रमुखा, स्पशा —चरा, नियोगसाधन- विधौ—नियोगस्य निदेशन्य साधन सम्पादन तदेव विधि व्यापार तस्मिन्, उद्युक्ता —तत्परा ( सन्ति ) । सम्प्रति—अधुना, भेदकुशल —भेदे पार्थक्ये कुशल निपुण ( अह ), कैतवेन—छलेन, मौर्येन्दुना—चन्द्रगुप्तेन ( सह ), कलह कृत्वा—विवाद प्रस्तुत्य, प्रतीप—प्रतिकूल, राक्षसम्, एष —अचिरात्, स्वमतेन—आत्मच्छन्देन, द्विप —शत्रो मलयकेतोरित्यर्थ, भेत्स्यामि— पृथक्करिष्यामि ॥ १३ ॥

हिन्दी अनुवाद—[सोचकर] अथवा इस विषय मे मुझे ( अपने ) मन को अत्यन्त खिन्न नही करना चाहिए । क्योकि—

यह मलयकेतु भी हृदय मे बैठे हुए ( अर्थात् शत्रु के हृदय पर अधिकार