Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 265 of 488

Read in context
Page 265

१७८ मुद्राराक्षसम्

**कञ्चुकी—**देव ! अथ किम् ?

**राजा—**आर्य ! तदेव किं न परिगृहीतमस्मद्वचनं पौरजनेन ?

कञ्चुकी—[कर्णौ पिधाय] देव ! शान्तं पापं, शान्तं पापं, पृथिव्या-मस्खलितपूर्वं देवस्य शासनं कथं पौरेषु स्खलितुमर्हति ?

**राजा—**आर्य वैहीनरे ! तत् कथमप्रवृत्तकौमुदीमहोत्सवमधुनाऽपि कुसुमपुरं पश्यामि ? पश्य—

धूर्तैरन्वीयमाना स्फुटचतुरकथाकोविदैर्वेशनार्यो
नालङ्कुर्वन्ति रथ्या पृथुजघनभराक्रान्तिमन्दैः प्रयातैः ।
अन्योन्यं स्पर्धमाना न च गृहविभवैः स्वामिनो मुक्तशङ्का
साकं स्त्रीभिर्भजन्ते विधिमभिलषितं पार्वणं पौरमुख्याः ॥१०॥

**अन्वय—**स्फुटचतुरकथाकोविदै धूर्तै अन्वीयमाना वेशनार्य पृथुजघनभरा-क्रान्तिमन्दै प्रयाते रथ्या न अलङ्कुर्वन्ति । स्वामिनो मुक्तशङ्का पौरमुख्याश्च गृहविभवे अन्योन्य स्पर्धमाना (सन्त ) स्त्रीभि साकम् अभिलषित पार्वण विधि न भजन्ते ॥१०॥

**व्याख्या—**स्फुटचतुरकथाकोविदै—स्फुटा स्पष्टा चतुरा कुशला या कथा वाच तासु कोविदै विचक्षणै, धूर्तै—विटै, अन्वीयमाना—अनुयाय-माना, वेशनार्य—वाराङ्गणा, पृथुजघनभराक्रान्तिमन्दै—पृथू विशाले च त जघने पृथुजघन तयोर्भरौ भारस्तस्य आक्रान्त्या आरोपेण मन्दे सालसे, प्रयातै—पादचारै, रथ्या—राजमार्गान्, न अलङ्कुर्वन्ति—न शोभयन्ति । स्वामिन—भूपात्, मुक्तशङ्का—निर्भया, पौरमुख्याश्च—नागरिकवर्या अपि, गृहविभवे—गृहसम्पत्तिमि, अन्योन्य—परस्पर, स्पर्धमाना—विजयैषिण, (सन्त ), स्त्रीभि—ललनाभि, साकम्—सह, अभिलषित—वाञ्छित, पार्वण विधि—पूर्णिमा-चार कौमुदीमहोत्सवमित्यर्थ, न भजन्ते—न सेवन्ते ॥१०॥

हिंदी अनुवाद—[चारों ओर अभिनयपूर्वक देखकर] अरे ! कुसुमपुर में कौमुदीमहोत्सव क्यो नही मनाया जा रहा है ? आर्य वैहीनरि ! क्या मेरी आज्ञा से कुसुमपुर में कौमुदीमहोत्सव घोषित कर दिया गया था ?

**कञ्चुकी—**महाराज ! और क्या ?