मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

द्वितीयोऽङ्कः १३६

विराधगुप्त— जो दूसरो का ( हुआ ) ।

राक्षस— [ उद्वेग के साथ ] कैसे ?

**टिप्पणी—आपतितम्—**सम्प्राप्तम् । आ पड़े। **वैरोचकपुरःसरेण—**जिनके आगे वैरोचक चल रहा है। पुरः अग्रे सरतीति पुरःसरः पुरस्√सृ +ट कर्तरि=पुरःसरः । वैरोचकः पुरः सरः यस्य स वैरोचकपुरःसरः बहुव्रीहि स०, तेन। **पदातिलोकेन—**चरणचारिणा लोकेन । पैदल चलने वाले लोगों ने । पदातीनां लोकः षष्ठीतत्०, तेन । अनुक्ते कर्तरि तृतीया । **लोष्टघातम्—**ढेलों से मारकर । लोष्टैः हत्वा इति लोष्ट√हन्+णमुल् भावे । **भिषजा—**वैद्येन । भिषज्यति रोगान् जयति इति भिषज् +यक् स्वार्थे ( कण्ड्-वादि )+क्विप् कर्तरि=भिषक्, तेन। अनुक्ते कर्तरि तृतीया । **प्रत्यक्षीकुर्वता—**निरीक्षमाणेन । **वटुः—**ईषद्विद्यः । पायितः—√पा+णिच्+क्त । **विज्ञानराशिः—**चिकित्साविषयकज्ञानाकरः । ओषधिविज्ञानस्य विशेषज्ञ इत्यर्थः । **उपरतः—**मृतः । उप√रम्+क्त कर्तरि । **शयनाधिकृतस्य—**शयनागारनियुक्तस्य । शयने अधिकृतः सुप्सुपा स०, तस्य । **यत् इतरेषाम्—**जो दूसरों का हुआ अर्थात् प्राणनाश ।

**विराधगुप्तः—**स खलु मूर्खस्तं युष्माभिरतिसृष्टं महान्तमर्थराशिमवाप्य महता व्ययेनोपभोक्तुमारब्धवान् । ततः 'कुतोऽयं भूयान् धनागमस्तव' इति पृच्छ्यमनोऽयं यदा वाक्यभेदान् बहूनकथयत् तदा चाणक्यहतकादेशाद् विचित्रेण वधेन व्यापादितः ।

राक्षसः—[ सोद्वेगम् ] कथमत्रापि वयमेवोपहता दैवेन ? अथ शयितस्य चन्द्रगुप्तस्य शरीरे प्रहर्तुमस्मत्प्रयुक्ताना नरपतिशयनगृहस्यान्तः-सुरङ्गायां निवसतं बीभत्सकार्दीनां को वृत्तान्तः ?

**विराधगुप्तः—**अमात्य ! दारुणो वृत्तान्तः ।

राक्षसः—[ सावेगम् ] कथं दारुणो वृत्तान्तः ? न खलु विदिताः ते तत्र निवसन्तः चाणक्यहतकेन ?

**विराधगुप्तः—**अथ किम् ?

**राक्षसः—**कथमिव ?