मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

११० मुद्राराक्षसम्

तत् किमत्र बहुना ?—

दृष्टात्मजः सपदि सान्वय एव देवः
शार्दूलपोतमिव यं परिपोष्य नष्टः ।
तस्यैव बुद्धिविशिखेन भिनद्मि मर्म
वर्मीभवेद्यदि न दैवमदृश्यमानम् ॥८॥

अन्वय —दृष्टात्मजः देवः शार्दूलपोतमिव यं परिपोष्य सान्वय एव सपदि नष्टः तस्य एव मर्म बुद्धिविशिखेन भिनद्मि यदि अदृश्यमानं दैवम् न वर्मी-भवेत् ॥ ८ ॥

व्याख्या—दृष्टात्मजः —दृष्टाः प्रिता आत्मजाः पुत्रा यस्य तादृशः, देवः — नन्दः, शार्दूलपोतमिव—व्याघ्रशावकम् इव, यं—चन्द्रगुप्तं, परिपोष्य—परिपाल्य, सान्वय एव—सवंश एव, सपदि—सद्यः, नष्टः —मृतः, तस्यैव—वृषलस्यैव, मर्म—जीवनस्थानं, बुद्धिविशिखेन—बुद्धिरेव विशिखः बाणः तेन, भिनद्मि—विदारयामि, यदि—चेत्, अदृश्यमानम्—अनालक्ष्यं, दैवम्—भाग्यं, न वर्मीभवेत्—वर्मरूपतामापद्य तं न रक्षेत् ॥ ८ ॥

हिन्दी अनुवाद —इसलिए यहां बहुत कहने से क्या लाभ ?—
पुत्र-प्रेमी महाराज (नन्द) बाघ के बच्चे के समान जिस (चन्द्रगुप्त) को पाल-पोष कर शीघ्र ही वंश समेत नष्ट हो गए, उसी के मर्म को मैं बुद्धिरूपी बाण से छिन्न-भिन्न कर दूंगा यदि न दिखाई देने वाला भाग्य कवच बनकर (उसकी) रक्षा न करे ॥८॥

टिप्पणी—शार्दूलपोतम् इव—बाघ के बच्चे के समान । 'पोतः पाको-ऽर्भो डिम्भः पृथुकः शावकः शिशुः' इत्यमरः । भिनद्मि—विदीर्ण कर दूंगा । भविष्यात्समीप्ये लट् । वर्मीभवेत्—कवच बनेगा । अवर्म वर्म सम्पद्यमानं भवेत् इति अभूततद्भावश्चिव । इस पद्य में पूर्णोपमा अलंकार और परिणाम अलंकार है । इसमें पाञ्चाली रीति है, ओज गुण है और वसन्ततिलका छन्द है । इस छन्द का लक्षण १,८ में देखिये ॥ ८ ॥

[ ततः प्रविशति कञ्चुकी । ]

कञ्चुकी—

कामे नन्देमिवे प्रमथ्य जरया चाणक्यनीत्या यथा
धर्मो मौर्य इवे क्रमेण नारे नीतं प्रतिष्ठा मयि ।