Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 204 of 488

Read in context
Page 204

द्वितीयोऽङ्कः १०६

समय मैंने मित्रवर चन्दनदास के घर मे ( अपने ) परिवार को रखकर उचित ( कार्य ) किया है । क्योकि, राक्षस पाटलिपुत्र पर आक्रमण करने में उदासीन नहीं है—ऐसा सोचकर हमारे साथ एक ही काम करने वाले, महाराज नन्द के सेवक प्रयत्न मे ढीले नही पडेंगे । चन्द्रगुप्त के शरीर को नष्ट करने के लिए हमारे भेजे हुए विष देने वालो को इकट्ठा करने और शत्रु के कार्यों का भेदन करने के लिए महान् धन-राशि के साथ शकटदास को नियुक्त कर दिया है । और क्षण-क्षण मे शत्रुओ के समाचार पाने तथा उनके गुट को तोड़ने के लिए जीवसिद्धि आदि मित्र तत्पर कर दिये गये है ।

टिप्पणी—आश्रयोन्मूलनेन—अवलम्ब को समूल नष्ट करने के द्वारा । आश्रीयते इति आ√श्रि+अच् कर्मणि = आश्रयः, तस्य उन्मूलनम्, तेन । करणे तृतीया । अकामाम्—निष्फल मनोरथ वाली । अनाप्तः कामः अनया अथवा असिद्धः कामः अस्या. इति अकामा बहुव्रीहि स०, ताम् । सुहृत्तमस्य—शोभन हृदयम् अस्य इति सुहृत् बहुव्रीहि स०, हृदयस्य हृदादेशः । अतिशयेन सुहृत् इति सुहृत्तमः सुहृद् + तमप् , तस्य । अनुदासीन.—उदासीन या निश्चेष्ट नही । उत्√आस् + शानच् , ‘ईदासः’ इत्यनेन ईत्वम् = उदासीनः । न उदासीनः अनुदासीनः नञ्तत्० । देवपादोपजीविनाम्—महाराज के अनुयायी । पूज्यो देवः देवपादाः नित्यसमासः ‘प्रशंसावचनैश्च’ इत्यनेन । गौरवे बहुवचनम् । देवपादान् उपजीवन्ति आश्रित्य वर्तयन्ति इति देवपाद उप√जीव् + णिनि कर्तरि ताच्छील्ये = देवपादोपजीविनः, तेषाम् । उपपूर्वको जीव्धातुः सकर्मकः—‘उपसर्गवशात् सकर्मकत्वम्’ । प्रशंसावाची शब्द ये है— ‘मतल्लिकाप्रमिश्राः स्युः प्रकाण्डस्थलभित्तयः । हस्तपाशत्तटाः पादपालिमर्चिकादयः ॥’ चन्द्रगुप्तशरीरम्—अत्र ‘क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म’ इति सूत्रेण कर्मसंज्ञा—द्वितीया । कोषसञ्चयेन = सञ्चितेन कोषेन । ‘भाण्डानयने द्रव्यानयनम्’ । सहार्थे तृतीया । प्रतिक्षणम्—क्षणे क्षणे इति प्रतिक्षणम् यथार्थे ( वीप्सार्थे ) अव्ययीभावसमासः । ‘योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः’ । अरातिवृत्तान्तोपलब्धये—अत्र तादर्थ्ये चतुर्थी । तत्संहतिभेदनाय—अत्रापि तादर्थ्ये चतुर्थी । सम्√हन् ( गतौ ) + क्तिन् भावे = संहतिः । जीवसिद्धिप्रभृतयः—प्रथम अंक मे आ चुका है कि जीव-, सिद्धि चाणक्य का सहपाठी रह चुका है और इस समय उसी का गुप्तचर है, किन्तु राक्षस भ्रम में पडकर उसको अपना मित्र समझ रहा है ।