मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

८० मुद्राराक्षसम्

मुर्वत्तञ्च' इत्यनेन नादेश । वाक्छलम्—वाणी का छल या बहाना। वाचि छलम् सुप्सुपान०। इसका लक्षण यह है—'अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरकल्पन वाक्छलम्' न्याय सूत्र। अच्छलम्—छलस्य अभाव इति 'अव्यय विभक्ति'—इत्यादि सूत्रेण अव्ययीभाव स०।

चन्दनदास — अज्ज ! ण विण्णवेमि तस्सिं समए आसि अह्माघर अमच्चरक्खसस्स घरअणो त्ति । (आर्य ! ननु विज्ञापयामि तस्मिन् समये जानीदस्मद्गृहे अमात्यराक्षसस्य गृहजन इति ।)

चाणक्य — अथेेदानीं क्व गत ?

चन्दनदास — ण जाणामि । ( न जानामि । )

चाणक्य — [ स्मित कृत्वा ] कथ न ज्ञायते नाम ? भो श्रेष्ठिन् ! शिरसि भयमतिदूरे तत्प्रतीकार ।

चन्दनदास — [ स्वगतम ]

उवरि घण घणरडिअ दूर दइदा किमेददावडिअम् ।
हिमवदि दिव्वोमहिओ सीसे सप्पो समाविट्ठो ॥२२॥
(उपरि घन घनरटित दूरे दयिता किमेतदापतितम् ।
हिमवति दिव्याौषधय शीर्षे सर्प समाविष्ट ॥)

व्याख्या—स्मित कृत्वा—ईषद्विहस्य । कथ—केन प्रकारेण, न ज्ञायते—न अवगम्यते । भो श्रेष्ठिन्—चन्दनदास !, शिरसि—मस्तके भयम्—भीति ( अस्ति ), तत्प्रतीकार —तस्य भयस्य प्रतीकार निवृत्त्युपाय, अतिदूरे — विप्रकृष्ट ( वर्तते )।

अन्वय — एतत् किम् आपतितम् ? उपरि घन घनरटितम् दूरे दयिता, हिमवति दिव्योपधय शीर्षे सर्प समाविष्टः ॥२२॥

व्याख्या—एतत्—इदम्, किम्, आपतित—प्राप्तम् ? ( अनेन व्याकुलीभूतोऽह कर्तव्य न स्थिरीकरोमि । प्रवासस्थस्य जनस्य यथा ) उपरि—मस्तकाग्रे, घन—गम्भीर, घनरटित—मेघगर्जन, दूरे—असन्निहितप्रदेशे, दयिता—प्रिया ( एतदपि `तयैव । यद्वा) हिमवति—हिमालये, दिव्योपधय —उत्तमभेषजानि,