मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
by महाकवि विशाखदत्त
Page 139 of 488
Read in context३६ मुद्राराक्षसम्।
अतीत पुण्यस्मृति मे। आ √मज्ज् + घञ् भावे = आमङ्ग पूर्वं मग्न पूर्वमग्नम्
सुप्सुपा स०। तस्य जामह पूर्वमग्नतामङ्ग, तेन। हेतौ तृतीया। नि मङ्गया—
आसक्ति हित, नि स्वार्थे। यहाँ 'निर् या निस् √मज्ज् + घञ् अधिकरणे स्त्रियाम्,
ऐमी व्युत्पत्ति करने मे 'नि षङ्गा' रूप बनेगा, क्योकि 'उपसर्गात् सुनोति'—सूत्र
से षत्व हो जाएगा। अतएव इस तरह व्युत्पत्ति करनी चाहिए—विगत मग्न
अस्या इति नि मङ्गा प्रादिबहुव्रीहि स०, तया। यह 'भक्त्या' का विशेषण है,
जहाँ करण मे तृतीया हुई है। कार्यधुराम्—कार्य के धुर या भार को। कार्यस्य
धू कार्यधुरा 'ऋक्पूरब्धू '—इति समासान्त अप्रत्यय, 'परवल्लिङ्ग द्वन्द्वतत्पु-
षयो ' इति सूत्रनियमात् स्त्रीलिङ्गत्वम्, ततष्टाप् = कार्यधुरा, ताम्। दुर्लभा —
दु खेन लभ्यन्त इति दुर्लभा दुर् √लभ् + खल् कर्मणि। इस पद्य मे व्यतिरेक
अलङ्कार है, शार्दूलविक्रीडित छन्द है। लक्षण श्लोक १० की टिप्पणी मे
देखिए ॥१४॥
अतएवास्माक त्वत्सङ्ग्रहे प्रयत्न , कथमसौ वृपलस्य साचिव्यग्रहणेन
सानुग्रह स्यादिति। कुत —
अप्राज्ञेन च कातरेण च गुण स्याद्भक्तियुक्तेन क
प्रज्ञाविक्रमशालिनोऽपि हि भवेत् किं भक्तिहीनात् फलम्।
प्रज्ञाविक्रमभक्तय समुदिता येषा गुणा भूतये
ते भृत्या नृपते कलत्रमितरे मम्पत्सु चापत्सु च ॥१५॥
व्याख्या—अतएव—अस्मात् कारणात्, कथ—केन प्रकारेण, असौ—
राक्षस , वृषलस्य—चन्द्रगुप्तस्य, साचिव्यग्रहणेन—मन्त्रित्वस्वीकारेण, सानुग्रह
स्यात्—अस्मान् अनुगृह्णीयात्, इति चिन्त्यमानानाम्, अस्माक—मम, त्वत्सङ्ग्रहे—
तव वशीकरणे, प्रयत्न —आयास ।
अन्वय —भक्तियुक्तेन अप्राज्ञेन च कातरेण च क गुण स्यात्, प्रज्ञाविक्र-
मशालिन अपि भक्तिहीनात् किं हि फल भवेत्, समुदिता प्रज्ञाविक्रमभक्तय
येषा गुणा ते भृत्या नृपते सम्पत्सु च आपत्सु च भूतय, इतरे कलत्रम् ॥१५॥
व्याख्या—भक्तियुक्तेन—सानुरागेण, (किन्तु) अप्राज्ञेन च—अबुद्धिमता,
कातरेण च—निविक्रमेण, (भृत्येन) क गुण स्यात्—किं भवेत् ? न किमपी-
त्यर्थ । प्रज्ञाविक्रमशालिन अपि—बुद्धिशौर्यसम्पन्नादपि, भक्तिहीनात्—अनुराग-
रहितात्, (भृत्यात् ) किं हि फलं भवेत्—को लाभ स्यात् ? न किमपीत्यर्थ ।