मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

२८ मुद्राराक्षसम्

करते हैं। गुरु-शिष्य के सम्बन्ध में प्राचीन मान्यता भी यही है कि ‘लालनाश्रयिणो दोषास्ताडनाश्रयिणो गुणाः । तस्मात् पुत्रं च शिष्यं च ताडयेन्न तु लालयेत् ॥’ आजकल इसके विपरीत बरता जा रहा है । नन्दकुलविनाशजनितरोष — नन्दवंश के विनाश से उत्पन्न क्रोध वाला । नन्दस्य कुलम्, तस्य विनाश षष्ठीतत्० । तेन जनितः रोषः यस्य स व्यधिकरणबहुव्रीहि स० । पितृवधामर्षितेन— पिता (पर्वतक) की हत्या के कारण क्रुद्ध । मर्षेण मर्ष √मृष् + घञ्, भावे । न मर्ष अमर्ष । अमर्षः सञ्जात अस्य इति अमर्ष + इतच् = अमर्षित अथवा अमर्षेण योजितः इति अमर्ष + णिच् + क्त कर्मणि = अमर्षित । पितृवधेन अमर्षित तृतीयातत्०, तेन । यह 'मलयकेतुना' का विशेषण है । सकलनन्दराज्यपरिपणनप्रोत्साहितेन — सम्पूर्ण नन्दराज्य को बदले में देने की शर्त से प्रोत्साहित । परि √पण् (व्यवहारे) + ल्युट् भावे = परिपणनम् । सकलं च तत् नन्दराज्यम् कर्मधारय स० । तस्य परिपणनम् षष्ठीतत्० । तेन प्रोत्साहितः तृतीयातत्०, तेन । यह भी 'मलयकेतुना' का विशेषण है । म्लेच्छराजबलेन— म्लेच्छ राजाओं की सेना से । म्लेच्छन्ति इति √म्लेच्छ् + अच् कर्तरि = म्लेच्छाः । तेषां राजानः म्लेच्छराजाः, तेषां बलम् षष्ठीतत्० तेन । वृषलम्— चन्द्रगुप्त पर । वृषल शूद्र को कहते हैं । चन्द्रगुप्त शूद्रा के गर्भ से उत्पन्न हुआ था । इसलिए उसे वृषल कहा गया है । वृषं धर्मं लाति नाशयति इति वृषलः वृष् √ला + क । कुछ कोशकारों ने वृषल चन्द्रगुप्त का एक नाम माना है—'वृषलो वृषलः शूद्रे चन्द्रगुप्ते च राजनि' । √वृष् + कलच् = वृषलः, तम् । सर्वलोकप्रकाशम्— सारे संसार के सामने । सर्वे च ते लोकाः कर्मधारय स० । तेषु प्रकाशः सुप्सुपा स०, ततः क्रियाविशेषणत्वात् द्वितीया नपुंसकत्वं च । निस्तीर्णा— पार किया । निर् वा निस् √तॄ + क्त कर्मणि । दुस्तरा— जिसे पार करना कठिन हो । दुर् वा दुस् √तॄ + खल् कर्मणि । उभयत्र 'अपदान्तस्य मूर्धन्यः' इति प्रतिषेधात् न षत्वम् । 'दुष्करः, निष्क्रम्य' इत्यादि तु 'इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य' इत्यनेन षत्वं भवति । प्रकाशीभवन्तम्— फैलती हुई (बात) । न प्रकाशः अप्रकाशः, स च प्रकाशः सम्पद्यमान इति प्रकाशीभवन् प्रकाश + च्वि √भू + लट्—शतृ कर्तरि, तम् । यह 'अर्थम्' का विशेषण है ।

कुतः । यस्य मम—

श्यामीकृत्याननेन्दूनरियुवतिदिशां सन्ततैः शोकधूमैः
कामं मन्त्रिद्रुमेभ्यो नयपवनहृतं मोहभस्म प्रकीर्य ।