मीमांसा दर्शन / पूर्वमीमांसा (शाबर भाष्य सहित)
Purva Mimamsa Darshan with Shabara Bhashya
by महर्षि जैमिनि / शाबर स्वामी
Source: तारा प्रिंटिंग वाराणसी · तारा प्रिंटिंग वाराणसी · 1950 (origin)
Page 163 of 804
Read in context११ ] प्रथमाध्याये द्वितीयपादः १११
त० वा०—इह सर्वं क्रियमाणं मनसा संकल्प्य वाचा चाभिधाय क्रियते
तदत्यन्तान्तरङ्गभूतयोरप्यनयोर्दूरेण हिरण्यादूनत्वं स्तेयानृतवादयोगादिति ।
या निन्दा तन्मात्रपर्यवसायिनी, सा निषेधफला भवति । विधिपरा तु स्तुत्यर्था
जायते । तदुपपादनस्य दृष्टार्थत्वात् । यथा वक्ष्यति 'न चेदन्यं प्रकल्पयेत्प्रक्लृप्ता-
र्थवादः स्याद्' जै० १०।८।४ इति ॥ ११ ॥
न्या० सू०—अत्र भाष्यकारेण स्तेनानृतवादाद्यर्थवादस्य हिरण्यहस्तधारणपूर्वकग्रहण-
विधिशेषत्वमुक्त्वा निन्दाया विधिशेषत्वानुपपत्तिमाशङ्कय निन्दावचनमित्याद्युक्तम् । तदुप-
पादयति—इहेति । ननु निन्दया निषेध एव कल्प्यतां किमित्यसावन्यस्तुतिपर्यन्तं नीयेतेत्यत
आह— या निन्देति । निषेधैकवाक्यत्वं विना निन्दात्वानवधारणाच्च तद्बलेन निषेधकल्पनं
युक्तम् । न चैवमानर्थक्यापत्तिः निन्दामात्रपर्यवसानाभावादिति भावः । कथमस्या विधि-
शेषतेत्याशङ्कयाह—तदुपपादनस्येति । वक्ष्यते च दशमे विधिसन्निधौ श्रुताया निन्दाया
निषेधाकल्पनेन विधेयस्तुत्यर्थत्वमित्याह—यथेति । जर्तिलयवाग्वा वा जुहुयाद् गवीधुकया-
वाग्वा वा जुहुयान्न ग्राम्यान्पशून् हिनस्ति, नारण्यानथो खल्वाहुरनाहुतिर्वैजर्तिलाश्च
गवीधुकाश्च पयसाऽग्निहोत्रं जुहुयादिति विधेः अनाहुतिरिति च निन्दया निषेधानुमाना-
द्विधिनिषेधाविति प्राप्ते सिद्धान्तयिष्यते । न चेदन्यं प्रकल्पयेत् प्रक्लृप्तावर्थवादः स्यादादर्थं-
क्यात्परसामर्थ्याच्चेति (१०-८) । शिष्टा तु प्रतिषेधः स्यात् इति पूर्वाधिकरणसूत्रानुषङ्गे-
णेदं योज्यम् । न चेदन्यं विधिं प्रकल्पयेद्यद्यत्र प्रत्यक्षो विधिः सन्निहितो न स्यात्, ततः
षोडशिग्रहणवाक्यवदेकेन शिष्टा परेण प्रतिषेधः स्यात् । इह तु पयसाऽग्निहोत्रं जुहुयादिति
विध्यन्तरस्य प्रक्लृप्तत्वात्तच्छेषभूतोऽयमर्थवादः स्यात्, अन्यथा निषेधैकवाक्यत्वं विना
निन्दात्वानवधारणेनानाहुतित्वकीर्त्तनस्य निषेधकल्पकत्वासम्भवादानर्थक्यापत्तेः । कथ-
ञ्चित्कल्पितस्यापि वा निषेधस्य षोडशिग्रहणनिषेधवद्विकल्पार्थत्वात् तस्य चात्र पयः
प्रभृतिद्रव्यान्तरविधानादेव सिद्धेरानर्थक्यापरिहारात् यवागूस्तुतिनिन्दयोः कथं पयः-
स्तुत्यर्थत्वमित्याशङ्कय परसामर्थ्याच्चेत्युक्तम् । ग्राम्यारण्यपशुहिंसानापादकत्वेन प्रशस्ता-
नामपि जर्त्तिलगवीधुकानां पयःप्रयोगापेक्षया दुष्टत्वात्पयः प्रशस्ततरमिति परेण पयोविधि-
नान् Derecho सामर्थ्यादित्यर्थः, एवं चैकवाक्यत्वे सम्भवत्यनेकादृष्टानुबन्धिवाक्यभेदापादकविधि-
त्वाङ्गीकरणायोगात् जुहुयादिति लिङोऽपि स्तुत्यर्थत्वसिद्धिः ॥ ११ ॥
भा० प्र०—पूर्वपक्षी ने शास्त्रदृष्ट प्रदर्शन के लिए 'स्तेनं मनः अनृतवादिनी वाक्'
इस अर्थवाद का उल्लेख किया है यह अर्थवाद "हिरण्यं हस्ते भवति अथ गृह्णाति"
(तै० सं० ४।८।२।३) इस विधिवाक्य से उपदिष्ट हाथ के द्वारा हिरण्य धारण की
कर्तव्यता की प्रशस्तता का ज्ञापन है । चोर जिस प्रकार प्रच्छन्न रूप से रहता है—
उसका स्वरूप गृहीत नहीं होता है, मन भी वैसा ही है एवं वाणी भी प्रायः अनृत-
वादिनी है, किन्तु, हाथ का न तो वैसा प्रच्छन्न रूप है और और न अनृतयुक्त है । इस-