माधव निदान (मधुकोश व्याख्या व हिन्दी अनुवाद सहित)
Madhava Nidana with Madhukosha & Hindi Translation
by माधवकर
Source: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास (origin)
Page 138 of 404
Read in context( १२० ) माधवनिदान ।
अञ्जनका लगाना, अनामिकाको पीडित करना, कौंचकी फली लगाना, दाह देना,
नास देना इत्यादिक न करे तो वह रोगी प्राणवियुक्त कहिये मरणको प्राप्त हो
अन्यथा बचे है ॥
मधुकोशं सुनिर्मथ्य सारमाकृष्य यत्नतः ।
ब्रजभाषाकृता टीका माधवार्थप्रकाशिका ॥
इति श्रीपण्डितदत्तराममाथुरप्रणीतमाधवार्थबोधिनीभाषाटीकायां
मूर्च्छानिदानं समाप्तम् ॥
अथ मदात्ययनिदानम् ।
ये विषस्य गुणाः प्रोक्तास्तेऽपि मद्ये प्रतिष्ठिताः ।
तेन मिथ्योपयुक्तेन भवत्युग्रो मदात्ययः ॥ १ ॥
किंतु मद्यं स्वभावेन यथैवान्नं तथा स्मृतम् ।
अयुक्तियुक्तं रोगाय युक्तियुक्तं यथाऽमृतम् ॥ २ ॥
विषके जो गुण कहे हैं सोई गुण मद्यमें हैं अर्थात् यही मद्य अविधिसे सेवन
करामया घोर भयंकर मदात्यय रोग प्रगट करे हैं। कोई ऐसी शंका करे कि, विषके
गुण मद्यमें हैं इससे विषके समान मद्यको सेवन न करे । इस विषयमें कहते हैं कि,
मद्य यह स्वभावसे ही जैसे अन्न देहधारक है ऐसा ही है, परन्तु वह मद्य अविधिसे
पावे तो रोगकारक होता है और विधिंसे सेवन करे तो अमृतके समान गुण करे ॥
विधिसे मद्य पीनेका लक्षण।
विधिना मात्रया काले हितैरन्नैर्यथाबलम् ।
प्रहृष्टो यः पिबेन्मद्यं तस्य स्यादमृतं यथा ॥ ३ ॥
स्निग्धैः सदन्नैर्मासैश्च सह भक्ष्यैश्च सेवितम् ।
भवेदायुःप्रकर्षाय बलायोपचयाय च ॥ ४ ॥
१ विधिश्चायं तद्यथा-कुसुमितलतोपगूढः प्रकटनिरन्तरनवां कुरनिकररोमांचैः मधुकरमधुर-
झंकारसीत्कारैर्मुक्ककण्ठकलकण्ठकूजितै-दक्षिणसमीरणोद्विजितसमुल्लसितपल्लवकरप्रचारैस्तबणे
स्तबभिरुपक्रांततरललताभिरतिशोभनेषु वनोपवनेषु तुषारकिरणै रंजितप्रदोषेषु श्रृंगारसमुचि-
तालंकृतिकमनीयकामिनीसमर्पितं ललिटललनोपनीयमानं सुरभिरुचिररूपरसोपदंशकं नाम
परिमितपराद्धंमधुपानं कं न सुखयति । चरकेण तु विस्तरेणैतदुक्तं विद्धि।