किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

३० | किरातार्जुनीयम् | [प्रथमः

वाच्यान्तरम्—अयुग्मच्छदगन्धिता, नृपोपायनदन्तिनां मदेन, अनेकराजन्य-रथाश्वसङ्कुलम्, तदीयम्, आस्थाननिकेतनाजिरम्, भृशम्, आर्द्रताम्, नीयते ॥१६॥

कोषः—‘सप्तपर्णो विशालत्वक् शारदो विषमच्छदः’ इत्यमरः। उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा’ इत्यमरः। ‘अङ्गनं चत्वराजिरे’ इत्यमरः। ‘घोटके वीतितुरगतुरङ्गाश्वतुरङ्गमाः’ इत्यमरः। ‘मण्डः कटो मदो दानम्’ इत्यमरः॥१६॥

सारार्थः—करदभूपैरुपहारीभूतानां मत्तमातङ्गानां मदजलैस्तत्रागतानामानृपरथघोटकसङ्कीर्णं दुर्योधनस्य सभामण्डपाङ्गनं पङ्किलत्वं पिच्छिलत्वं च विधीयते ॥१६॥

भाषार्थः—सप्तपर्ण (छतिवन) के फूल के समान गन्धवाले, राजाओं के नजराने में आये हाथियों का मदजल अगणित राजाओं के रथ और घोड़ो से भरे हुए, उस दुर्योधन के सभामण्डप के आँगन को गीला (कीचड़ युक्त) बनाता है।

सम्प्रति जनक्षेमकरत्वमाह—

सुखेन लभ्या दधतः कृषीवलैरकृष्टपच्या इव सस्यसम्पदः।
वितन्वति क्षेममदेवमातृकाश्चिराय तस्मिन् कुरवश्चकासति ॥१७॥

सुखेनेति—चिराय तस्मिन्दुर्योधने क्षेमं वितन्वति क्षेमकरे सति। देवः पर्जन्य एव माता येषां ते देवमातृका वृष्ट्यम्बुजीविनो देशाः। ते न भवन्तीत्यदेवमातृकाः। नदीमातृकाः इत्यर्थः। ‘देशो नद्यम्बुवृष्ट्यम्बुसम्पन्नव्रीहिपालितः। स्यान्नदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम् ॥’ इत्यमरः इतेनास्य कुल्यादिपूर्णप्रवर्तकत्वमुक्तम्। कुरूणां निवासाः कुरवो जनपदविशेषाः। कृष्टेन पच्यन्त इति कृष्टापच्याः। राजसूय’ इत्यादिना कर्मकर्तारि क्यप्प्रत्ययान्तो निपातः। तद्विपरीताः। अकृष्टपच्या इव। कृषियेषामस्तीति तैः कृषीवलैः। कर्षकैरित्यर्थः। ‘रजःकृषि’ आदिना वलच् प्रत्ययः। ‘वले’ इति दीर्घः। सुखेनावक्लेशेन लभ्य लब्धुं शक्याः सस्यसम्पदो दधतो धारयन्तः। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ इति नुमागमप्रतिषेधः। चकासति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते इत्यर्थः। ‘अदभ्यस्तात्’ इति झेरदादेशः ‘जक्षित्यादयः षट्’ इत्यभ्यस्तसंज्ञा। सम्पन्नजनपदत्वादसन्तापकरत्वाच्च दुःसाध्योऽयमिति भावः॥१७॥

अन्वयः—चिराय, तस्मिन्, क्षेमं, वितन्वति, अदेवमातृका, कुरवः, अकृष्टपच्याः, इव, कृषीवलैः, सुखेन, लभ्याः, सस्यसम्पदः दधतः, चकासति ॥१७॥

सुधा—चिराय = चिरकालम्, तस्मिन् = दुर्योधने, क्षेमं = कुशलम्, प्रजास्वित्यर्थः। वितन्वति = कुर्वति सति, प्रजानां सुखार्थं यत्र तत्र क्षेत्रसमीपे