किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्ग: ] \qquad घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम्। \qquad २९

होकर नाना प्रकार की दौलतें पैदा करते हैं, अर्थात् किसी काम में उसकी कुछ भी हानि नहीं होती है।

अर्थसम्पदमेवाह—
अनेकराजन्यस्थाश्वसङ्कुलं तदीयमास्थाननिकेतनाजिरम् ।
नयत्ययुग्मच्छदगन्धिरार्द्रतां भृशं नृपोपायनदन्तिनां मदः ॥ १६ ॥

अनेकेति । अयुग्मच्छदस्य सप्तपर्णपुष्पस्य गन्ध इव गन्धो यस्यासावयुग्मच्छदगन्धिः। 'सप्तम्युपमान' इत्यादिना बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्च । 'उपमानाच्च' इति समासान्त इकारः। नृपाणामुपायनान्युपहारभूता ये दन्तिनस्तेषां मदः। 'उपायनमुपग्राह्यमुपहारस्तथोपदा' इत्यमरः। राज्ञामपत्यानि पुमांसो राजन्याः क्षत्रियाः। 'राजश्वशुराद्यत्' इति यत्प्रत्ययः। राज्ञोऽपत्ये जातिग्रहणादन् । रथाश्चाश्वाश्च रथाश्वम् । सेनाङ्गत्वादेकवद्भावः। अनेकेषां राजन्यानां रथाश्वेन सङ्कुलं व्याप्तं तदीयमास्थाननिकेतनाजिरं सभामण्डपाङ्गनं भृशमत्यर्थमार्द्रतां पङ्किलत्वं नयति । एतेन महासमृद्धिरस्योक्ता । अत एवोदात्तालङ्कारः। तथा चालङ्कारसूत्रम्— ‘समृद्धिमद्वस्तुवर्णनमुदात्तः’ इति ॥१६॥

अन्वयः— अयुग्मच्छदगन्धिः नृपोपायनदन्तिनां, मदः, अनेकराजन्यस्थाश्वसङ्कुलं, तदीयम्, आस्थाननिकेतनाजिरं, भृशम्, आर्द्रतां, नयति ॥१६॥

सुधा— अयुग्मच्छदगन्धिः = सप्तपर्णपुष्पसुगन्धिः, नृपोपायनदन्तिनाम् = करदभूपोपहारीकृतहस्तिनाम्, मदः = दानवारि, गण्डस्थलनिःसृतजलविशेषः (कर्त्ता)। अनेकराजन्यस्थाश्वसङ्कुलम् = नानानरपतिवृन्दरथघोटकसङ्कीर्णम्, तदीयम्=दुर्योधनीयम्, आस्थाननिकेतनाजिरम् = सभामण्डपाङ्गनम्, भृशम् = अत्यर्थम्, आर्द्रत्ताम् = पङ्किलत्वम्, नयति = प्रापयति ॥१६॥

समासः— राज्ञां समूहो राजन्यो वा राज्ञामपत्यानि पुमांसो राजन्याः क्षत्रियाः। अनेके राजन्या इत्यनेकराजन्याः रथाश्चाश्वाश्चेति रथाश्वं, तेषामनेकराजन्यानां यद् रथाश्वं, तद् अनेकराजन्यस्थाश्वं तेनानेकराजन्यस्थाश्वेन सङ्कुलमिति अनेकराजन्यस्थाश्वसङ्कुलम्। आस्थानस्य निकेतनमास्थाननिकेतनम्, तस्य आस्थाननिकेतनस्याजिरमिति आस्थाननिकेतनाजिरम्। अयुग्मानि (विषमाणि), सप्त च्छदाः (पत्राणि) यस्य सः, अयुग्मच्छदः। अयुग्मच्छदस्य गन्ध इव गन्धो यस्य सः युग्मच्छदगन्धिः। उपायनानि दन्तिनः इत्युपायनदन्तिनः नृपाणां ये उपायन दन्तिनः ते नृपोपायनदन्तिनः, तेषां नृपोपायनदन्तिनाम् ॥१६॥

व्याकरणम्— नयति = नी + लट् ॥१६॥