किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

३१४	किरातार्जुनीयम्

कर धनुर्मण्डलको शब्दायमान करनेवाले शिवजी विस्तृत दो पाश्वोंको अपनी महिमासे व्याप्त कर गणोंके मध्यमें अवस्थित होकर भी ऊपर रहे हुएके समान शोभित हुए ॥ ३१ ॥

सुगेषु दुर्गेषु च तुल्यविक्रमैर्जवादहंपूर्विकया यियासुभिः ।
गणैरविच्छेदनिरुद्धमावभौ वनं निरुच्छ्वासमिवाकुलाकुलम् ॥ ३२ ॥

मल्लि०— सुगेष्विति । सुखेन दुःखेन च गच्छन्त्येष्विति सुगेषु सुगमेषु दुर्गेषु दुर्गमेषु च । समविषमदेशेष्वित्यर्थः । सुदुरोरधिकरणार्थे डो वक्तव्यः । अत एव टिलोपः । तुल्यविक्रमैर्लाघवात्समसंचारैः जवाद् वेगात् । अहंपूर्विकयाऽहमहमिकया । ‘अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियाम्’ । इत्यमरः । यियासुभिर्यातुमिच्छुभिः । यातेः सन्नन्तादुप्रत्ययः । गणैः प्रमथैः । मनोज्ञादित्वाद् वुञ्प्रत्ययः । पृषोदरादित्वाद् वृद्धयभावः । ‘गणाः प्रमथसङ्घोघाः’ इति वैजयन्ती । अविच्छेदेन निरुद्धमत एव, आकुलाकुलमाकुलप्रकारम् । ‘प्रकारे गुणवचनस्य’ इति द्विर्भावः । वनं निरुच्छ्वासं निरुद्धप्राणमिव । आवभौ इत्युत्प्रेक्षा ॥ ३२ ॥

हिन्दी— सुगम और दुर्गम सभी स्थानोंमें तुल्य पराक्रमवाले, वेगसे ‘मैं पहले जाऊँगा,’ ‘मैं पहले जाऊँगा’ इस प्रकार जानेकी इच्छा करनेवाले गणोंसे विच्छेदके बिना निरुद्ध अतएव वन अत्यन्त आकुल होकर दम घुटा सा हो गया ॥ ३२ ॥

तिरोहितश्वभ्रनिकुञ्जरोधसः समश्नुवानाः सहसाऽतिरिक्तताम् ।
किरातसैन्यैरपिधाय रेचिता भुवः क्षणं निम्नतयेव भेजिरे ॥ ३३ ॥

मल्लि०— तिरोहितेति । किरातसैन्यैस्तिरोहितानि छन्नानि श्वभ्रनिकुञ्ज-रोधांसि गर्तकुञ्जतटानि यासां ताः । अत एव भुवः । प्रदेशाः सहसाऽतिरिक्ततामु-त्तानातां समश्नुवाना आप्नुवन्त्यः । तथा, अपिधायाच्छाद्य रेचिता रिक्तीकृता मुक्ताः क्षणं निम्नतया गाम्भीर्येण भेजिरे इव प्राप्ता इवेत्युत्प्रेक्षा । सैन्यैर्या भुवो व्याप्तास्ता उत्तानाः प्रतीयन्ते । तैर्मुक्तास्ता एव निम्नाः प्रतीयन्त इत्यर्थः ॥ ३३ ॥

हिन्दी— किरातसेनाओंसे गड्ढे, लतागृह और तटभाग आच्छादित हो जानेसे जमीनके भाग भाग (हिस्से) सहसा उन्नत भावको प्राप्त हो गये । उस तरहके आच्छादन कर छोड़े जानेपर क्षणभरमें फिर गाम्भीर्य प्राप्त हुए-से प्रतीत हुए ॥ ३३ ॥