किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)
Kiratarjuniyam of Bharavi Hindi
by महाकवि भारवि
Source: Kiratarjuniyam with Ghantapath & Sudha Hindi Commentary by Sheshraj Sharma (origin)
Page 446 of 707
Read in context१८८ किरातार्जुनीयम्
प्रतिध्वनिभिर्विततः संमूर्च्छितः पृथुभो रशनागुणानां शिञ्जितैः स्वनितैरनुयाताऽनु-
गतः। मिलित इति यावत्। 'स्वनिते वस्त्रपर्णानां भूषणानां तु शिञ्जितम्' इत्यमरः
नूपुराणां ध्वनिभिर्ध्वानिर्येनानि मुखराः शब्दायमानाः समुत्सुका उत्कण्ठिता हंसाः
सारसाश्च येषां तानि चक्रे। अत्र हंसादिपु मुनरसमुत्सुकीकरणरूपेण वस्तुना तेषां
नूपुरादिक्ष्वनौ तादृश्याद्धंससारसान्तरकूजितभ्रान्तिप्रतीतेर्भ्रान्तिमदलङ्कारो व्यज्यते।
**हिन्दी—**गुफाओंमें प्रतिध्वनियोंसे बढ़े हुए अप्सराओंकी मोटी करधनीके
रस्सियोंकी आवाजोंमें मिली हुई नूपूरोंकी आवाजने वनोंको शब्द करने हुए
उत्कण्ठित हंसों और सारसोंसे युक्त बना डाला॥ ४॥
अवचयपरिभोगवन्ति हिंस्रैः सहचरितान्यमृगाणि काननानि।
अभिदधुरभितो मुनिं वधूभ्यः समुदितसाध्वसविह्वलं च चेतः ॥ ५॥
मल्लि०—अवचयेति ॥ अवचयः पुष्पफलादिच्छेदनं पारभोग उपभोगस्त-
द्वन्ति। हिंस्रा घातुका व्याघ्रादयः। 'शराधघातुको हिंस्रः' इत्यमरः। तै सहच-
रिताः सहचरन्तः। कर्तरि क्तः। 'मतिबुद्धो—'त्यादिसूत्रेण चकारात् शीलिता-
दिवद्वर्तमानार्थता। अन्ये हिंस्रेतरे मृगा हरिणादयो येषु तानि सहचरितान्यमृगाणि
काननानि। तथा समुदितेन साध्वसेन विह्वलं विवशं चेतश्च वधूभ्यः। 'क्रिया-
ग्रहणमपि कर्तव्यम्' इति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी। अभितो मुनिमानदधुः। आसन्नं
सूचयामासुरित्यर्थः। अवचनादिलिङ्गचतुष्टयेनासन्नो मुनिरित्यन्वमायतेऽर्थः ॥५॥
**हिन्दी—**फूल और फल आदियोंका छेदन (तोड़ना) और उपभोगसे युक्त,
व्याघ्र आदि हिंस्र जन्तुओंके साथ चलते हुए, अन्य (हिंस्र जन्तुओंसे भिन्न)
मृगोंवाले वनने तथा उत्पन्न हुए भयसे विह्वल चित्तने भी अप्सराओंको मुनि
(अर्जुन) पास ही हैं ऐसी सूचना दे दी ॥ ५ ॥
नृपतिमुनिपरिग्रहेण सा भूः सुरसचिवाप्सरसां जहार तेजः।
उपहितपरप्रभावधाम्नां न हि जयिनां तपसामलङ्घ्यमस्ति ॥ ६॥
मल्लि०—नृपतिमुनिपरिग्रहेणेति। सा भूर्नृपतिरेव मुनिस्तस्य परिग्रहेणाऽ-
धिष्ठानेन हेतुना सुरसचिवानां गन्धर्वाणामप्सरसां च तेजो जहार। तदाश्रमप्रवेशादेव
निस्तेजस्का अभूवन्नित्यर्थः। ननु कथं मानुषेण तेजसाऽमानुषं तेजो निरस्तमित्या-
शङ्क्याह—हि यस्मात् उपहित आहिते परमे प्रभावधाम्नी सामर्थ्यतेजसी येषां