कौषीतकि ब्राह्मण (शाङ्खायन ब्राह्मण - उदय प्रणीत व्याख्या सहित सटीक)

XXIV, 1, १-२, १६ कौषीतकिब्राह्मणे 116
अभिजित् ।१। अभिजिता वै देवा अभ्यजयन्निमांस्त्रींल्लोकान् ।२। तस्मात् स त्र्या-
वृच्चतुरुद्यो¹ भवति ।३। विश्वजिताजयन्निमाश्चतस्रो दिशः ।४। तस्मात् स चतुरावृत्त्यु-
दयो² भवति ।५। अभिजिदभिजिता वै देवा अभ्यजयन् ।६। तदु हान्विवेव³ षषञ्ज⁴ ।७।
यदजितं पर्यशिष्यत तद् विश्वजिताजयन् ।८। विश्वमजयेमेति वा उ⁵ विश्वजित् ।९।
तौ वा एताविन्द्राग्नी एव यदभिजिदभिश्वजितौ ।१०। अग्निरिवाभिजित् ।११। अग्निह्रीदं
सर्वमभ्यजयत् ।१२। इन्द्रो विश्वजित् ।१३। इन्द्रो हीदं सर्वं विश्वमजयत् ।१४। स वा
अभिजिदुभयसामा सर्वस्तोमो भवति ।१५। ⁷-रथन्तरमेवास्य प्रत्यक्षं पृष्ठं भवति ।१६।
आरंभवे पवमाने बृहत्-⁷ ।१७। तस्मादुभयानि सूक्तानि शस्यन्ते बार्हतराथन्तराणि ।१८।
तस्य प्र वो देवायाग्नये यद् बाहिष्ठं तदग्नय इत्येते उभे तदाज्यम् ।१९। प्र व इति तद्
राथन्तरं रूपम् ।२०। बृहदर्च विभावसो इति बृहद् बार्हतम् ।२१। उभौ माधुच्छन्दस-
गार्त्समदौ प्रउगौ संप्रवयेत् ।२२ ।।१।।
¹ BM². चतुरावृत्त्युदयो ² BM². त्र्यावृच्चतुरुदयो ³ L. (var.) ह न्विहैव, ह न्विवेव,
हन्दिर्वैव; P. ह न्विहैव ⁴ L. P. ससञ्ज ⁵ L. P. व; L. (var.) omits, also as here
⁶ ER. EM. omit ⁷-⁷ L. P. omit
वायव्यां पुरोरुचं शस्त्वाथोभे¹ वायव्ये तृचे ।१। ऐन्द्रवायवीं पुरोरुचं शस्त्वाथोभे²
ऐन्द्रवायवे तृचे ।२। अथ पुरोरुचमथोभे तृचे ।३। अथ पुरोरुचमथोभे तृचे ।४। एवमेव
संप्रवयेत्³ ।५। माधुच्छन्दसान्येव पूर्वाणि तृचानि करोति गार्त्समदान्युत्तराणि ।६। तदु
वा आहुः किं तदुभौ संप्रवयेत्³ ।७। माधुच्छन्दस एव प्रउगे सति गार्त्समदं वैश्वदेवमुपरि-
ष्टान्माधुच्छन्दसस्य वैश्वदेवस्य पर्याहरेत् ।८। तद् वा अत्रैकं⁴ निरुक्तबार्हतम्⁵ ।९। विश्वे
देवास आ गत शृणुता म इमं हवम् ।१०। एवं बर्हिनिं षीदतेति ।११। बर्हिरिति तद् बार्हतं
रूपम् ।१२। अथ माधुच्छन्दसं सारस्वतं शस्त्वा⁶ तस्यैवोत्तमया परिविदध्यादिति ।१३।
ऐकाहिकं प्रातःसवनं स्यादिति सा स्थितिः ।१४। एकाहो वा अभिजित् ।१५। प्रतिष्ठा
वा एकाहः प्रतिष्ठित्यै एव⁷ ।१६ ।।२।।
¹ L. P. शस्त्वाथो उभे ² As ¹ L. (var.) as here ³ L. P. add नाद्रियेत
⁴ L. (var.) अत्रैतं ⁵ P. निरुक्तं बा०; L. P. Here ends Khaṇḍa 1 ⁶ L. P. omit
⁷ L. P. add आ त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं वसो सुतमन्ध इत्यनुचर एष एव
नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मणम्
117 अभिजित् XXIV, 3, १-5, ३
जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति गौरिवीतीं¹ पूर्वं शस्त्वेन्द्र पिब तुम्यं सुतो मदायेत्येतस्मिन्
बार्हते पञ्चचं निविदं दधाति ।१। इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वोचमिति हैरण्यस्तूपं² पूर्वं
शस्त्वा या त ऊतिरवमा या परमेत्येतस्मिन् बार्हते नवचं निविदं दधाति ।२। एवं नु
यदि रथन्तरं पृष्ठं भवति ।३। यद्यु बृहत् ।४। बार्हते पूर्वं शस्त्वा राथन्तरयोनिविदो³
दध्यादिति ।५। एकसूक्ते निष्केवल्यमरुत्वतीये स्यातामिति सा स्थितिः ।६। पिबा सोम-
मभि यमुग्र तर्दस्त्वम् हुहि यो अभिभूत्योजा इत्युभे अभिवती ।७। तदभिजितो रूपम् ।८।
अथ नित्यमेवैकाहिकं तृतीयसवनम्⁴ ।९। एकाहो वा अभिजित् ।१०। प्रतिष्ठा वा एकाहः
प्रतिष्ठित्यै एव⁵ ।११ ।।३।।
¹ L. P. गौरिवीतीयं ² L. P. हैरण्यस्तूषीयं ³ L. P. ऐकाहिकयोर्नि० ⁴ L. P. add
स्यादिति सा स्थितिः ⁵ L. P. Here ends Khaṇḍa 2
¹-स्वर्भानुहं वा आसुर-¹ आदित्यं तमसाविध्यत् ।१। तस्यात्रयस्तमोऽपजिघांसन्त एतं
सप्तदशस्तोमं त्र्यहं पुरस्ताद् विषुवत उपायन् ।२। तस्य पुरस्तात् तमोऽपजघ्नुः ।३। तत्
पुरस्तादसीदत् ।४। त एतमेव त्र्यहमुपरिष्टाद् विषुवत उपायन् ।५। तस्योपरिष्टात्² तमो
ऽपजघ्नुः ।६। ³-तत् परस्तादसीदत्-³ ।७। तद् य एवंविद्वांस एतं⁴ त्र्यहमुभयतो विषुवन्त-
मुपयन्ति ।८। उभाभ्यामेव ते लोकाभ्यां यजमानाः पाप्मानमपहते ।९। तान् वै स्वर-
सामान इत्याचक्षते ।१०। एतैहं वा अत्रय आदित्यं तमसोऽस्पृण्वत⁵ ।११। तद् यदस्पृण्वत⁵
।१२। तस्मात् स्वरसामानः ।१३। तदेतदृचाभ्युदितम्⁶ ।१४। यं वै सूर्यं स्वर्भानुस्तमसा-
विध्यदासुरः ।१५। अत्रयस्तमन्वविन्दन् नह्यन्ये अशक्नुवन्निति ।१६। स्वरसामानो ह वा
एतेनाभ्युक्ताः ।१७। कद्वन्ति मरुत्वतीयानि भवन्ति ।१८। कद्वन्तो निष्केवल्येषु प्रगाथाः
।१९। को वै प्रजापतिः ।२०। प्रजापतिः स्वरसामानः ।२१। आनुष्टुभानि निविद्धानानि
भवन्ति ।२२। आपो वा अनुष्टुप् ।२३। आपः स्वरसामानः ।२४। अद्भिर्होदं सर्वम-
नुस्तब्धम् ।२५। उभयतो ह्यमुमादित्यमापोऽवस्ताच्चोपरिष्टाच्च ।२६। तदेतदृचाभ्युदितम्⁷
।२७। या रोचने परस्तात् सूर्यस्य याश्चावस्तादुपतिष्ठन्त आप इति ।२८ ।।४।।
¹-¹ L. P. स्वर्भानुहासुर ² L. P. तस्य परस्तात् ³-³ L. P. omit ⁴ L. P. add
सप्तदशं स्तोमं ⁵ L. P. ०पस्पृण्वत ⁶ L. P. Here ends Khaṇḍa 3 ⁷ L. P. Here
ends Khaṇḍa 4
आ यज्ञैर्देव मर्त्य इति प्रथमस्य स्वरसाम्न आज्यमावद् राथन्तरम् ।१। बृहद् वयो
हि भानव इति द्वितीयस्य बृहद् बार्हतम् ।२। अग्न ओजिष्ठमा भरेति तृतीयस्यावद्