गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

२८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १४ ॥
उसकी ( अर्द्धस्य ) ऋद्धि [ सम्पत्ति ] का ( योगक्षेमः ) योगक्षेम [ पाने योग्य का
पाना और पाये हुये का बचाना ] ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है ( यस्मिन् अर्द्धे )
जिस सम्पत्ति में ( यजन्ते ) लोग यज्ञ करते हैं-( इति ब्राह्मणम् ) यह ब्राह्मण [ वेद
ज्ञान ] है ॥ १३ ॥
भावार्थ.--ब्रह्मज्ञानियों का विचार है कि ब्रह्म यज्ञ अर्थात् संसार की सृष्टि
अवस्था में अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्र आदि याजक माने हैं । यदि वे अपना अपना काम
ठीक ठीक न करें तो सारी सृष्टि नष्ट हो जावे और यजमान अर्थात् ईश्वर भी कृतकृत्य
न होवे ॥ १३ ॥
कण्डिका १४ ॥
तं ह स्मैतमेवं विद्वांसं ब्रह्माणं यज्ञविरिष्टी वा यज्ञविरिष्टिनो वेत्युपा-
धावेरन् नमस्ते अस्तु भगवन् यज्ञस्य नो विरिष्टं सन्धेहीति, तद्यत्रैव विरिष्टं
स्यात्तत्राग्नीनुपसमाधाय शान्त्युदकं कृत्वा पृथिव्यै श्रोत्रायेति त्रिरैवाग्नीन् सम्प्रो-
क्षति, त्रिः पर्युक्षति, त्रिः कारयमाणमाचामयति च, सम्प्रोक्षति च, यज्ञवास्तु
च सम्प्रोक्ष्यत्यथापि वेदानां रसेन यज्ञस्य विरिष्टं सन्धीयते, तद्यथा लवणेन
सुवर्णं सन्दध्यात् सुवर्णेन रजतं रजतेन, लोहं लोहेन, सीसं सीसेन, एष्वेवमेवास्य
यज्ञस्य विरिष्टं सन्धीयते, यज्ञस्य सन्धितिमनु यजमानः सन्धीयते, यजमानस्य
सन्धितिमन्वृत्विजः सन्धीयन्ते, ऋत्विजां सन्धितमनुदक्षिणाः सन्धीयन्ते
दक्षिणानां सन्धितमनु यजमानः पुत्रपशुभिः सन्धीयते, पुत्रपशूनां सन्धितिमनु
यजमानः स्वर्गेण लोकेन सन्धीयते, स्वर्गस्य लोकस्य सन्धितिमनु तस्यार्द्धस्य
योगक्षेमः सन्धीयते, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ यज्ञ के दोष निवारण से इष्टफल की प्राप्ति ॥
( तम् ) उस ( ह स्म ) अवश्य ही ( एतम् ) इस ( एवम् ) ऐसे [ अनबूझ ]
( विद्वांसम् ) विद्वान् ( ब्रह्माणम् ) ब्रह्मा [ यज्ञनायक ] को ( यज्ञविरिष्टी ) यज्ञ
नाश करने वाला [ ब्रह्मा ] है ( वा वा ) अथवा ( यज्ञविरिष्टिनः ) यज्ञ नाश करने
वाले [ सब याजक ] हैं ( इति उपाधौ ) इस उपनाम में ( एरन् ) चलावें । ( नमस्ते
अस्तु भगवन् यज्ञस्य नो विरिष्टं सन्धेहि इति ) हे भगवन् तेरे लिए नमस्कार हो,
हमारे यज्ञ के दोष को सुधार दे [ यह वाक्य बोले ] । ( तत् यत्र एव ) सो जहाँ ही
अप + राग-यत् । अत्यन्तरागिणः । अतिलोभिनः । ( विरिष्टम् ) वि + रिष
हिंसायाम्-क्तः । विनाशम् ( अनु ) अनुसृत्य ( अर्द्धस्य ) ऋधु वृद्धौ--घञ् । ऋद्धेः
सम्पत्तेः ( योगक्षेमः ) योगेन युक्तः क्षेमो योगक्षेमः । योगः प्राप्यस्य प्रापणं क्षेमः
प्राप्तस्य रक्षणं तदुभयः । ब्राह्मणम्-ब्रह्म--अण् । ब्रह्मणो ज्ञानम् ॥
१४-( एवम् ) पूर्वोक्तप्रकारम् । अज्ञानिनम् ( यज्ञविरिष्टी ) यज्ञ +
विरिष्ट-इनिः । यज्ञदूषकः ( उपाधौ ) उप + आ + धा-किः । नामचित्ते ।