Skip to content
SarvaKosh
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 393 of 600

Read in context
Page 393

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २२ ३५५
(वृषपर्वा) समर्थ पालनों वाला और (विहायाः) अनर्थ छोड़ने वाला है। (इन्द्र)
हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] (प्रयम्यमानान्) अच्छे प्रकार नियम युक्त पुरुषों
को (सु प्रति गृभाय) ठीक ठीक ग्रहण कर और (वृषधूतस्य) सेचनों से मथे हुये
(वृष्णः) बढ़ाने वाले रस का (पिव) पान कर ॥
७-आपूणो॑ अस्य कलशः स्वाहा सेक्तेव कोशं सिसिचे . पिबध्यै ।
समु प्रिया आववृत्रन् मदाय प्रदक्षिणिदभि सोमास इन्द्रम्—अ० २० । ८ । ३,
ऋ० ३ । ३२ । १५ ।' (अस्य) .इस [ महापुरुष ] का (कलशः) कलश (आपूर्णः )
मुंहामुहं भरा है, (स्वाहा) सुन्दर वाणी के साथ (सेक्ता इव) भरने वाले के समान मैंने
(कोशम्) बर्तन को (पिबध्यै) पीने के लिये (सिसिचे) भरा है। (प्रियाः) प्यारे
(प्रदक्षिणित्) दाहिनी ओर को प्राप्त होने वाले (सोमासः) सोम [ महौषधियों के
रस] (मदाय) हर्ष के लिये (इन्द्रम् अभि) इन्द्र [परम ऐश्वर्य वाले प्रधान] को (उ)
ही (सम्) यथाविधि (आ) सब ओर से (अववृत्रन्) वर्तमान हुये हैं ॥
कण्डिका २२ ॥
तदाहुः, यदैन्द्रार्भवं तृतीयसवनमथ कस्मादेक एव तृतीयसवने प्रस्थितानां
प्रत्यक्षादैन्द्रार्भव्या यजति । इन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्षितमिति होतैव नाना-
देवत्याभिरितरे कथं तेषामैन्द्रार्भव्यो भवन्ति । इन्द्रावरुणा सुतपाविमर्थंसुतमिति
मैत्रावरुणो यजति । युवो रथो अध्वरो देववीतय इति, बहूनि वा ह तद्भूणां
रूपम्। इन्द्रश्च सोमं पिबतं बृहस्पत इति, ब्राह्मणाच्छंसी यजति। आ वां
विशन्त्विन्दवः स्वाभुव इति बहूनि वा ह तद्भूणां रूपम् । आ वो वहन्तु सप्तयो
रघुष्यद इति पोता यजति । रघुप्त्वा॑नः प्र जिगात बाहुभिरिति बहूनि वा ह
तद्भूणां रूपम्। अमेव नः सुहवा आ हि गन्तनेति नेष्टा यजति। गन्तनेति,
बहूनि वा ह तद्भूणां रूपम् । इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्येत्यच्छावाको यजति ।
आ वामन्धांसि मदिराण्मग्मन्निति, बहूनि वा ह तद्भूणां रूपम् । इमर्थंस्तोम-
महंते जातवेदस इत्याग्नीध्रो यजति । रथमिव सं महेमा मनीषयेति, बहूनि वा
ह तद्भूणां रूपम् । एवमु हैता ऐन्द्रार्भव्यो भवन्ति, यन्नानादेवत्यास्तेनान्य
देवताः प्रीणाति। यदु जगत् प्रासाहै जागतमु वै तृतीयसवनं तृतीयसवनस्य
समष्ट्यै ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ तृतीय सवन में इन्द्र और ऋभुओं को हवि ॥
(तत् आहुः, यत् ऐन्द्रार्भवं तृतीयसवनम्, अथ कस्मात् एक एव तृतीय-
सवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षात् ऐन्द्रार्भव्या यजति) फिर वे [ ब्रह्मवादी ] कहते हैं-जब
इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] और ऋभु देवताओं [ विद्वानों ] का तृतीय सवन है, फिर
किसलिये एक ही [ ऋत्विज् ] तृतीय सवन में उपस्थित [ सोमयाजों ] के बीच प्रत्यक्ष रूप
से इन्द्र और ऋभु देवताओं की ऋचा से यज्ञ करता है। (इन्द्र ऋभुभिः वाजवद्भिः
२२-(इन्द्रार्भवम्) इन्द्रदेवताकम् ऋभुदेवताकं च (ऋभुभिः) मेधा-