गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
Page 390 of 600
Read in context३५२ गोपथब्राह्मण उत्तरभागे प्र० २ । व० २१ ॥
६--उक्षान्नाय वशान्नाय सोमपृष्ठाय॒ वेधसे । स्तोमैर्विधेमाग्नये--अथ० २० ।
१ । ३ । ऋ० ८ । ४३ । ११ ॥ ( उक्षान्नाय ) प्रबलों के अन्नदाता, ( वशान्नाय ) वशीभूत
[ निर्बल प्रजाओं ] के अन्नदाता, ( सोमपृष्ठाय ) ऐश्वर्य के सींचने वाले, ( वेधसे ) बुद्धिमान्
( अग्नये ) अग्नि [ समान तेजस्वी राजा ] को ( स्तोमैः ) स्तुति योग्य व्यवहारों से
( विधेम ) हम पूजा करें ॥
७--प्रातर्यावभिराग॒तं दे॒वेभि॑र्जेन्यावसू । इन्द्राग्नी सोमपीतये--ऋ० ८ । ३८ ।
७ ॥ ( जेन्यावसू ) हे जयशील धन वाले ( इन्द्राग्नी ) इन्द्र और अग्नि दोनों [ बिजुली
और अग्नि के समान राजा और मन्त्री ] ( प्रातर्यावभिः) प्रातःकाल चलने वाले ( देवेभिः )
विद्वानों के साथ ( सोमपीतये ) अमृत पीने के लिए ( आ गतम् ) तुम आओ ॥
कण्डिका २१ ॥
ते वै खलु सर्व एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभिर्यजन्ति, अभितृष्ण-
वतीभिरेके पिबा सोममभि यमुग्र तर्द इति, होता यजति । स ईम्पाहि य ऋजीषी
तरुत्र इति, मैत्रावरुणः । एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वेति, ब्राह्मणाच्छंसी । अर्वाङेहि
सोमकामन्त्वाहुरिति, पोता । तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङिति, नेष्टा । इन्द्राय सोमाः
प्रदिवो विदाना इति, अच्छावाकः । आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहेति आग्नीध्रः । एवमु
हैता अभितृष्णवत्यो भवन्ति । इन्द्रो वै प्रातः सवनमभ्यजयत्, स एताभिर्माध्यन्दिनं
सवनमभ्यतृणत्१, तद्यदेताभिर्माध्यन्दिनं सवनमभ्यतृणत्१, तस्मादेता अभितृष्णवत्यो
भवन्ति ॥ २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ माध्यन्दिन सवन में इन्द्र को हवि ॥
( ते वै खलु सर्वे एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षात् ऐन्द्रीभिः यजन्ति,
एके अभितृष्णवतीभिः ) वे सब ही [ ऋत्विज् ] माध्यन्दिन सवन में उपस्थित [ सोम
यज्ञों ] के बीच प्रत्यक्ष इन्द्र शब्द वाली ऋचाओं से यज्ञ करते हैं और कोई कोई अभितृष्णवती
[ अभि सहित तृद धातु के रूप वाली ऋचाओं ] से [ यज्ञ करते हैं, जैसे ]-( पिबा
सोममभि यमुग्र तर्दः-इति होता यजति, स ईम् पाहि यः ऋजीषी तरुत्रः-इति
मैत्रावरुणः, एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वा-इति ब्राह्मणाच्छंसी ) पिबा
सोममभि......-इस मन्त्र से होता यज्ञ करता है, स ईम् पाहि......-इससे मैत्रावरुण,
२१-( प्रस्थितानाम् ) उपस्थितसोमयागानां मध्ये ( अभितृष्ण२वतीभिः )
अभिपूर्र्वस्य तृदिर् हिंसानादरयोः इति धातोः रूपं यासु ताभिः ऋग्भिः ( उग्रः)
तेजस्विन् ( तर्दः) नाशितवानसि ( ईम् ) प्राप्तं वस्तु ( ऋजीषी ) अर्जेॠजी च
( उ० ४ । २८ ) अर्ज अर्जने-ईषन् कित्, ऋजीष-इनिः । सरलस्वभावः ( तरुत्रः )
अशितादिभ्य इत्रोत्रौ ( उ० ४ । १७३ ) तृ॒ प्लवनसं तरणयोः अभिभवे च-उत्रप्र-
१. पूं. सं. अभ्यतृणवत् इति पाठः ॥
२. अभि + तृष्ण + मतुप् + ङीप् यह इसका विभज्यान्वाख्यान है ॥ सम्पा० ॥