Skip to content
SarvaKosh
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 164 of 600

Read in context
Page 164

१२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २२ ॥
योर्ज्या देवा अभजन्तं सुमनस एव स्वधां पितरः श्रद्धया स्वर्गं लोकं ब्राह्मणास्तेन
सुन्वन्त्यृषयोऽन्ततः स्त्रियः केवल आत्मन्यवारुन्धत वाह्या उभयेन सुन्वन्ति, यद्वै
यज्ञे ब्राह्मयं हविर्न निरुप्येतानृजवः प्राजापत्यहविषो मनुष्या जायेरन्नसौ याँल्लो-
कान् शृण्विति पिता ह्येष आहवनीयस्य गार्हपत्यस्य दक्षिणाग्नेर्योऽग्निहोत्रं
जुहोतीति, देवा प्रिये धामनि मदन्ति तेषामेषोऽग्निः सान्तपनश्रेष्ठो भवत्येतस्य
वाचि तृप्तायामग्निस्तृप्यति, प्राणे तृप्ते वायुस्तृप्यति, चक्षुषि तृप्त आदित्यस्तृप्यति,
मनसि तृप्ते चन्द्रमास्तृप्यति, श्रोत्रे तृप्ते दिशश्चान्तर्द्देशाश्च तृप्यन्ति स्नेहेषु
तृप्तेष्वापस्तृप्यन्ति, लोमेषु तृप्तेष्वोषधिवनस्पतयस्तृप्यन्ति, शरीरे तृप्ते पृथिवी
तृप्यत्येवमेषोऽग्निः सान्तपनः श्रेष्ठस्तृप्तः सर्वांस्तृप्तांस्तर्पयतीति ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥
कण्डिका २२ ॥ सान्तपन अग्नि में प्राजापत्य हवि के साथ
ब्राह्म्य हवि की आवश्यकता ॥
२२-(अथर्वाणः) निश्चल ब्रह्म के वेद (च च) और (आङ्गिरसः)
पूर्णज्ञान युक्त व्यवहार (ह वै) निश्चय करके (भृगुचक्षुषी) परिपक्व ज्ञान वाले मुनि के
दो नेत्र हैं, (तत् ब्रह्म अभिपश्यन् तत् अजानन्) उस ब्रह्म को उन्होंने [ऋषियों ने]
सब ओर से देख लिया और जाना-(वयं वै इदं सर्वम् [जानीम] यत् भृग्वङ्गिरसः)
हम इस सब को [जानें] जो परिपक्वज्ञान है। (यत् ब्राह्मयं हविः ते देवाः सान्तपने
अग्नौ अजुहवुः) जो ब्राह्म्य हवि है [उसको] उन देवों ने सान्तपन [पूरे ताप वाले
वा ऐश्वर्य वाले] अग्नि में छोड़ा, अथवा सांतपन व्रत में अग्नि पर छोड़ा। [सान्तपन
व्रत का लक्षण मनु ११ । २१२ में इस प्रकार है। गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः
कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् ॥ अर्थ—गोमूत्र गोबर,
दूध, दही, घी, कुशा का जल एक दिन खावे और एक रात्रि दिन उपवास करे, यह
कृच्छ्र सान्तपन कहा गया है] । (एतत् वै ब्राह्मयं हविः यत् सान्तपने अग्नौ हूयते)
यह ब्राह्म्य हवि है जो सान्तपन अग्नि में छोड़ा जाता है। (एषः वै सान्तपनः अग्निः
यत् ब्राह्मणः) यही सान्तपन अग्नि है, जो ब्राह्मण है। (तस्य ऊर्जया देवाः ऊर्जीं,
सुमनसः पितरः स्वधां स्वर्गं लोकं श्रद्धया एव अभजन्त) उस [ब्राह्मण] के पराक्रम
से देवों ने पराक्रम को, प्रसन्न मन वाले पितरों [पालने वाले विद्वानों] ने स्वधा [अपनी
२२-(अथर्वाणः) निश्चलब्रह्मवेदाः (आङ्गिरसः) अङ्गिरस्-अण् । पूर्ण-
ज्ञानयुक्तव्यवहाराः (भृगुचक्षुषी) भृगोः परिपक्वज्ञानस्य मुनेर्नेत्रद्वयम् (सर्वम्)
सर्वं जानीम इत्यर्थः। (भृग्वङ्गिरसः) परिपक्वज्ञानानि (सान्तपने) सम् + तप
दाहे ऐश्वर्य्ये च-ल्युट् । तत्र भवः (पा० ४।३।५३) अण् । संतपने सम्यक्तपनयुक्ते
पूर्णेैश्वर्य्ययुक्ते वा । अथवा व्रतविशेषे-मनुः ११।२१२ (ऊर्जया) ऊर्ज बलप्राणनयोः-
पचाद्यच् । पराक्रमेण । शक्त्या (सुमनसः) शोभनमनस्काः। । स्वधाम्) आः
समिणिक्षिषिभ्याम् (उ० ४।१७५) स्वद आस्वादने-आ, दस्य घः । स्वादयति
रसान् उत्पादायतीति स्वधा। यद्वा। आतोऽनुपसर्गे कः (पा० ३।२।३) स्व + डुधाञ्