दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
by महाकवि दण्डी
Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)
Page 345 of 474
Read in context[Header]
षष्ठोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३४५
तस्य साधोश्चित्रवधमज्ञेन राज्ञा समादेशयाञ्चकार ।
(२५) धन्यकस्तु दत्तपश्चाद्बन्धो वध्यभूमिं नीयमानः सशेषत्वादा-
युषः 'यो मया विकलीकृतोऽभिमतो भिक्षुः, स चेन्मे पापमाचक्षीत, युक्तो
मे दण्डः' इत्यदीनमधिकृतं जगाद । 'को दोषः' इत्युपनीय दर्शितेऽमुष्मि-
न्स विकलः पर्यश्रुः पादपतितस्तस्य साधोस्तत्सुकृतमसत्याश्च तस्यास्तथा
भूतं दुश्चरितमार्यबुद्धिराचचक्षे। कुपितेन राज्ञा विरूपितमुखी सा दुष्कृत-
जनेनेत्यर्थः । विकलीकृतः हीनाङ्गः कृतः । साधोर्निरपराधस्य । चित्रवधं विचित्र-
प्रकारेण मरणम् । अज्ञेन तद्वृत्तान्तमजानता । समादेशयाञ्चकार आज्ञा-
पितवती ।
(२५) दत्तेति-दत्तोऽर्पिता पश्चात् पृष्ठे बन्धो बन्धनं यस्य सः । वध्यभूमिं
श्मशानम् । सशेषत्वात्-अवशिष्टत्वात् । मया धन्यकेनेत्यर्थः । अभिमतः निर्णीतः ।
पापमपराधम् । आचक्षीत-कथयेत् । युक्तः उचितः । अदीनं निर्भयं यथा तथा ।
अधिकृतं-दण्डाधिकारिणम् । जगाद्-यो मयेत्यादि दण्ड इत्यन्तं वचनमकथयत् ।
को दोषः-एवं करणे दोषो नास्तीति उपनीय-तं विकलाङ्गम्मानीय । अमुष्मिन्
धन्यके । पर्यश्रुः-परिगतं व्याप्तमश्रुनयनजलं यस्य सः रुदन् इत्यर्थः । सुकृतं
उपकारम् । असत्याः पुंश्चल्याः दुश्चरितं असदाचरणम् । आर्यबुद्धिः निष्पाप-
मतिः । कुपितेन रुष्टेन । विरूपितमुखी-विरूपितं नासाच्छेदनादिना कुत्सितीकृतं
है, वह दुष्ट व्यक्ति आपके नगर में आजकल आया हुआ है। और उस साधुचरित्र
वाले धन्यककी चित्र-वधकी दण्डाज्ञा अवन्तीश्वरसे करवा दी (किन्तु वे राजा उसके
पूर्ववृत्तसे अविदित थे)।
(२५) जब धन्यकके हाथोंको पीछेकी ओर बांधकर राजपुरुषगण श्मशान भूमिपर
ले आये, तब आयुके कुछ अवशिष्टताके कारण धन्यकने दण्डाधिकारियों से निःशंक
होकर कहा - 'हे आर्यगण ? जिस भिक्षुकको मैंने हीनांग (पंगु) बनाया है वह भिक्षु,
यदि आकर कह दे कि 'मैंने (धन्यकने) उसे पंगु बनानेका पाप किया है तो मैं
दण्ड पानेके योग्य हूँ।' उन दण्डाधिकारियोंने कहा - 'इसमें क्या हानि है।' और
वे लोग उस पंगुको वहांपर ले आये । उस पंगुने उस साधुचरितवान धन्यकको देखते ही
आंखों में आंसू भरकर एवं व्याकुल होकर उसके (धन्यकके) चरणोंको पकड़ लिया-
पैरोंमें पड़ गया । और धन्यकके उपकारोंको, उस श्रेष्ठ बुद्धिवाले भिक्षुकने, ज्योंके त्यों
उन दण्डाधिकारियोंके सम्मुख कह सुनाया तथा उस पुंश्चली धूमिनीके सम्पूर्ण दुराचरणों
को भी कह सुनाया । भिक्षुके कथनके पश्चात्-राजाने क्रोध करके उस दुष्टा