दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

२६० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां
( ३ ) भूयश्च नेत्रा जातसंरम्भेण निकामदारुणैर्वागङ्कुशपादपातैरभि-
मुखीकृतः । मयापि द्विगुणाबद्धमन्युना निर्भर्त्स्याभिहतो निवृत्यापादद्रवत् ।
अथ मयोपेत्य सरभसमाकृष्टो रुष्टश्च यन्ता 'हन्त, मृतोऽसि कुञ्जरापसद'
इति निशितेन वारेण वारणं मुहुर्मुहुरभिघ्नन्निर्याणभागे कथमपि मद-
भिमुखमकरोत् । अथायोचम् - 'अपसरतु द्विपकीट एषः । अन्यः
कश्चिन्मातङ्गपतिरानीयंताम् येनाहं मुहूर्त्तं विहृत्य गच्छामि गन्त-
व्यां गतिम्' इति । दृष्टवैव स मां रुष्टमुद्गर्जन्तमुत्क्रान्तयन्तृ-
( ३ ) नेत्रा-हस्तिपकेन । जातसंरम्भेण-सञ्जातक्रोधेन । निकामदारुणैः-अति-
कठोरैः । वागङ्कुशेति-वाग्वचनं संकेत इत्यर्थः अङ्कुशः सृणिः हस्तिनियन्त्रणार्थमस्त्र-
विशेषः, पादश्चरणस्तेषां पातैः पातनैराघातैरित्यर्थः । अभिमुखीकृतः मत्सम्मुख-
मानीतः । द्विगुणेति-द्विगुणं यथा स्यात्तथा आबद्धः कृतो मन्युर्येन तेन-द्विगुणीकृत-
क्रोधेन । निर्भर्त्स्य सन्तर्ज्य । अभिहतस्ताडितः स गज इति शेषः । निवृत्य-विमु-
खीभूय । अपाद्रवत्-पलायिष्ट । अथ-गजपलायनानन्तरम् । उपेत्य समीपं गत्वा ।
सरभसं सवेगम् । आकृष्टस्तर्जितो निन्दित इति यावत् । अत एव मयि रुष्टः
कुपितः । हन्तेति क्रोधसूचकमव्ययम् कुञ्जरापसद गजाधम । सम्बोधनम् । निशि-
तेन तीक्ष्णेन । वारेण अङ्कुशेन । वारणं हस्तिनम् । अभिघ्नन्-ताडयन् । निर्याण-
भागे-अपाङ्गदेशे अभिघ्नन्नित्यनेनास्य सम्बन्धः कथमपि-अतिकष्टेन । मदभिमुखं
मत्सम्मुखीनम् । अवोचमकथयमहं पूर्णभद्र इति शेषः । अपसरतु-दूरं गच्छतु ।
द्विपकीटः कीटकल्पो गजः । अन्यः अपरः । येन मातङ्गपतिना । विहृत्य-
क्रीडित्वा । गन्तव्यां प्राप्तव्यां गतिं मरणमित्यर्थः । स हस्ती । उद्गर्जन्त-
मुच्चैराक्रोशन्तम् । उत्क्रान्तेति-उत्क्रान्ता लङ्घिता यन्तुराधोरणस्य निष्ठा
( ३ ) पुनः महावत अति रोषयुक्त हो करके अत्यन्त कठिन तेज अङ्कुशके प्रहारोंसे
तथा परुष वचनोंसे एवं अपने पैरोंके दबावसे उस हाथीको मेरे अभिमुख ले आया। मैंने
भी पहिलेसे द्विगुणित क्रोधके द्वारा उस हाथीको कठोर वचनोंसे भर्त्सित किया । ललकारके
डरसे तथा मेरे द्वारा उसी काष्ठसे प्रहारित हो करके वह हाथी फिर भागा। इसके बाद
मैंने महावतके समीप जा करके उसे खूब फटकारा। मेरे फटकारनेपर महावतने क्रोधकर
अपनी हाथीको ललकारते हुए कहा- 'अरे ! गजाधम !! मरनेवाले !!! कहां भागते हो।'
इत्यादि, और उस हाथीको बार-बार तीक्ष्ण अङ्कुशोंसे ताड़ना दे करके किसी प्रकार मेरे
सम्मुख फिर ले आया। मैंने कहा-इस कीड़ेके सदृश हाथोको यहांसे दूर करो और
कोई दूसरा हाथी मेरे सामने लाओ । जिसके साथ मैं क्रीड़ा करके अपनी मरणगतिको