Skip to content
SarvaKosh
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

by महाकवि दण्डी

Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)

DevanagariHindipublished474 pages

Page 259 of 474

Read in context
Page 259

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF
चतुर्थोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् । २५६
पित्रा दैवच्छन्दानुवर्ती चौर्यवृत्तिरासम् । अथास्यां काशीपुर्यामर्यवर्यस्य
कस्यचिद्गृहे चोरयित्वा रूपाभिग्राहितो बद्धः । वध्ये च मयि मत्तहस्ती
मृत्युविजयो नाम हिंसाविहारी राजगोपुरोपरितलाधिरूढस्य पश्यतः काम-
पालनाम्न उत्तमामात्यस्य शासनाज्जनकण्ठरवद्विगुणितघण्टारवो मण्ड-
लितहस्तकाण्डं समभ्यधावत् । अभिपत्य च मया निर्भयेन निर्भर्त्सितः
परिणमन्दारुखण्डसुषिरानुप्रविष्टोभयभुजदण्डघटितप्रतिमानो भीतवन्न्य-
वर्तिष्ट ।
वशमापन्नः । चौर्यवृत्तिः-चौर्यं स्तेयमेव वृत्तिर्जीविका यस्य सः। आसम् अभ-
वम् । अर्यवर्यस्य-वैश्यश्रेष्ठस्य । रूपाभिग्राहितः-रूपेण चौर्यलब्धवस्तुना अभिग्रा-
हितो नागरिकैर्धृतः । वध्ये-वधार्हे । हिंसाविहारी हिंसायामन्यप्राणनाशे विहरती-
त्येवं शीलः । राजगोपुरेति राज्ञस्तद्देशाधिपतेर्गोपुरस्य पुरद्वारस्योपरितलमूर्ध्व-
देशमधिरूढस्याधिष्ठितस्य । उत्तमामात्यस्य प्रधानमन्त्रिणः । शासनादादेशात् ।
जनकण्ठेति-जनानां तत्रस्थमनुष्याणां कण्ठरवेण कण्ठध्वनिना द्विगुणितो वर्द्धितो
घण्टारवो यस्य स इति मत्तहस्तिविशेषणम् । मण्डलितेति-मण्डलितो मण्डलाकारः
कृतः हस्तकाण्डः शुण्डादण्डो यत्र तद् यथा यथेति क्रियाविशेषणम् । अभिपत्य-
समीपमागत्य । निर्भर्त्सितः तर्जितः । परिणमन्-तिर्यग्दन्तप्रहारं कुर्वन् । तिर्यग्-
दन्तप्रहारस्तु गजः परिणतो मत इति कोषः । दारुखण्डेति-दारुखण्डस्य काष्ठ-
शकलस्य सुषिरे छिद्रे अनुप्रविष्टाभ्यामन्तर्निहिताभ्यामुभयभुजदण्डाभ्यां घटि-
तस्ताडितः प्रतिमानो दन्तयोरन्तरालभागो यस्यासौ । भीतवत्-भीत इव । न्य-
वर्तिष्ट-परावृत्तोऽभवत् स हस्तीति शेषः ।
पिताद्वारा लालन-पालन और महाप्रयत्नके साथ पोषण होनेपर भी अदृष्टवश चौर्यवृत्ति
करने लगा। किसी समय इसी काशीपुरीमें एक धनिक वैश्यके घरमें मैंने चोरी की
और चोरी की हुई वस्तुओंके साथ नागरिकों द्वारा मैं पकड़ लिया गया। मेरे अपराधपर
मुझे वधदण्ड योग्य आज्ञा दी गयी। मेरे ऊपर मृत्युविजय नामका हिंसा करनेवाला
मत्त हाथी छोड़ा गया। नागरिक समूहोंकी कण्ठध्वनिसे द्विगुणित घण्टारवको करता
हुआ वह मृत्युविजय हाथी मेरी ओर झपटा । उस समय कामपाल नामक राज्यके प्रधान
मन्त्री इस नगरके मुख्यद्वारके ऊपर बैठ करके उस दण्डका अनुशासन कर रहे थे । जब
वह हाथी मेरी ओर लपका तो, मैंने निडर हो करके उस हाथोकी खूब तर्जना की और
अपने दोनों भुजदण्डोंद्वारा काष्ठके टुकड़ेको उठा करके उस हाथीके दोनों दातोंके अन्त-
रालमें ऐसा मारा कि, वह भयभीत हो करके पीछेको भागा ।
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu