दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)
by महाकवि दण्डी
Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)
Page 219 of 474
Read in contextतृतीयोच्छ्वासः ] बालबोधिनीव्याख्यासहितम् [ १११
सगद्गदमगदत्—'वत्स, चिरं जीव। भद्रं तव। प्रसन्नोऽद्य भगवा-
न्विधिः। अद्यैव प्रहारवर्मण्यधि विदेहा जाताः, यतः प्रलम्बमानपीन-
बाहुर्भवानपारमेतच्छोकसागरमद्योत्तारयितुं स्थितः। अहो, महद्भागधेयं
देव्याः प्रियंवदायाः' इति हर्षनिर्भरा स्नानभोजनादिना मामुपाचरत्।
अशिश्रियं चास्मिन्मठैकदेशे निशि कटशय्याम्। अचिन्तयं च 'विनोप-
धिनायमर्थो न साध्यः। स्त्रियश्चोपधीनामुद्भवक्षेत्रम्। अतोऽन्तःपुरवृत्तान्त-
मस्या अवगम्य तद्द्वारेण किञ्चिज्जालमाचरेयम्' इति।
(८) चिन्तयत्येव मयि महार्णवोन्मग्नमार्तण्डतुरंगमश्वासरयावधू-
तेव न्यावर्तत त्रियामा। समुद्रगर्भवासजडीकृत इव मन्दप्रतापो दिवसकरः
प्रहारवर्मण्यधि प्रहारवर्माधीनाः मन्ये सर्वमेव विदेहराज्यं पुनरपि प्रहारवर्मणा-
धिकृतमिति भावः। 'अधीश्वरे' इत्यनेन यस्मादधिकं यस्येत्यादिना च कर्म-
प्रवचनीयतासप्तम्यौ। यतः यस्मात्कारणात्। प्रलम्बेति = प्रलम्बमानौ प्रसारितौ-
दीर्घौ वा पीनौ मांसलौ बाहू भुजौ यस्य सः। भागधेयं भाग्यम्। हर्षनिर्भरा
सातिशयहर्षवती। उपाचरत् असेवत। अशिश्रियम् आश्रितवान्। कटशय्यां
तृणरचितशयनम्। उपधिना कपटेन। अर्थो विषयः। साध्यः साधयितुं शक्यः।
उद्भवक्षेत्रम् उत्पत्तिस्थानम्। अस्या इति पञ्चम्यन्तम् वृद्धायाः सकाशादित्यर्थः।
जालं कपटम्।
(८) चिन्तयत्येव मयि-मच्चिन्तासमकालमेव। महार्णवेत्यादि महार्णवात्
सागरात् उन्मग्नस्य उत्थितस्य मार्त्तण्डस्य सूर्यस्य तुरङ्गमाणामश्वानां श्वासरयेण
तथा स्तनोंसे दूध टपकाती हुई बोली—'हे वत्स! दीर्घायु हो। तुम्हारा कल्याण हो।
आज भगवान् ब्रह्मदेव प्रसन्न हुए। आज से ही प्रहारवर्माके अधीन विदेहपुरी का राज्य
हुआ। क्योंकि आपके प्रलम्बमान दीर्घ और मांसल बाहु प्रहारवर्माको इस शोक समुद्र से
तारनेके लिए साक्षात् आविर्भूत हो गये। अहा! देवी प्रियंवदाका कैसा जबर्दस्त भाग्य
है।' इस प्रकार से हर्षके वेगसे उसने स्नान भोजन आदिसे मेरा स्वागत-सत्कार किया।
मैंने भी रातमें उसी मठके अन्दर एक जगह तृणरचित शय्यापर आश्रय लिया और
विचार किया कि बिना छल किये यह कार्य सिद्ध न हो सकेगा। छलका मूल स्थान स्त्रियाँ
होती हैं। अतः इस वृद्धासे अन्तःपुरका वृत्तान्त विदित करके कोई जाल (छल) रचूँगा।
(८) मैं इस प्रकारसे विचार कर रहा था कि महासमुद्रसे आविर्भूत होते हुए
भगवान् सूर्यके घोड़ोंके निःश्वासोंसे कम्पित रात्रि मारे भयके व्यतीत हो गयी। समुद्रके
१५ द० कृ० उ०