Skip to content
SarvaKosh
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

Dashakumaracharitam (with Commentary – Purvapithika and Main Story)

by महाकवि दण्डी

Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)

DevanagariHindipublished474 pages

Page 218 of 474

Read in context
Page 218

२१८ दशकुमारचरितम् [उत्तरपीठिकायां
'यद्येवमम्ब, समाश्वसिहि । नन्वस्ति कश्चिन्मुनिस्त्वया तदवस्थया पुत्रा-
भ्युपपादनार्थं याचितस्तेन स लब्धो वर्धितश्च । वार्तेयमतिमहती । किम-
नया । सोऽहमस्मि शक्यश्च मयासौ विकटवर्मा यथाकथंचिदुपश्लिष्य
व्यापादयितुम् ! अनुजाः पुनरतिबहवः, तैरपि घटन्ते पौरजानपदाः । मां
तु न कश्चिदिहत्य ईदृक्तया जनो जानाति । पितरावपि तावन्मां न संवि-
दाते, किमुतेतरे । तदेनमर्थमुपायेन साधयिष्यामि' इत्यगादिषम् ।
(७) सा तु वृद्धा सरुदितं परिष्वज्य मुहुः शिरस्युपाघ्राय प्रस्रुतस्तनी
भव । तदवस्थया तथा विपन्नया । पुत्रस्य बालकस्याभ्युपपादनार्थं पोषणार्थम् ।
तेन मुनिना । स बालः । अतिमहती सुदीर्घा । किमनया तद्वार्त्तावर्णनेनालमि-
ति भावः । सोऽहमस्मि अहमेव स बाल इत्यर्थः । यथाकथञ्चित् केनापि प्रका-
रेण । उपश्लिष्य सन्निधानं गत्वा । व्यापादयितुं हन्तुम् । शक्य इत्यनेनान्वयः ।
अनुजाः विकटवर्मणो भ्रातरः । घटन्ते मिलितास्तिष्ठन्ति विकटवर्मणि हतेऽपि
पौरजानपदैः सह संमिलितास्तदनुजा एव राज्यं करिष्यन्ति अतो मत्कृतं विकट-
वर्महसनं वृथैव भविष्यतीति भावः । इहत्यः अत्रत्यः । अन्ययात्त्यबिति त्यप् ।
ईदृशस्य भाव ईदृक्ता तया अहमेव प्रहारवर्मणः पुत्र इत्येवं रूपेणेत्यर्थः । न संवि-
दाते न जानीतः । तत् तस्मात् ।
(७) प्रस्रुतस्तनी स्रवत्क्षीरपयोधरा वात्सल्यादिति भावः । भद्रं मङ्गलम् ।
आँखोंके आँसुओंको रोक करके बातचीत की। 'हे अम्ब ! यदि ऐसा वृत्तान्त है तो
धीरज धरिये। कोई एक ऐसा ऋषि है जिस ऋषिसे आपने विपन्नावस्था में पुत्रोंको पालने
और संवर्धन करनेके लिए प्रार्थना की थी। उन ऋषिने आपके उन बच्चोंको प्राप्त करके
पालन पोषण किया है। यह वार्त्ता अति विस्तारवाली है (अथवा) इससे क्या प्रयोजन !
वह बालक मैं ही हूँ। मुझे इतनी शक्ति है कि मैं विकटवर्माके समीप जाकर उसे
मार डाल सकूँगा। परन्तु उस विकटवर्माके बहुतसे छोटे भाई हैं। वे सब पौर जानपदों
(सामन्त आदिकों) से सहायता ले करके राज्यका उपभोग करने लगेंगे। इससे मेरा
मारना व्यर्थ हो जायगा । मुझे तो यहाँके निवासी कोई भी उस तरीकेपर कहीं जानते
हैं जिस तरीकेपर प्रहारवर्माके पुत्रोंको जानते हैं। माता-पिता भी मुझे नहीं जानते हैं।
तो फिर अन्योंकी बात ही क्या है इसलिये इस कार्यको उपायद्वारा साधूँगा (करूँगा)।'
ऐसे वाक्य उससे मैंने कहे।
(७) उस वृद्धाने रोते हुए बार-बार आलिंगन किया और मेरा मस्तक सूँघने लगी
Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu