भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)
Bhaishajya Ratnavali Hindi
by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)
Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)
Public domain in India · Report a copyright issue
Page 993 of 1416
Read in contextचिकित्सा ] भाषाटीकासहिता । ९६१
चित्रकाद्यघृत ।
सचित्रका धान्ययमानिपाठाः सदीप्यकत्र्यूषणवेत-
साम्लाः । बिल्वात्फलं दाडिमयावशूकं सपिप्पलीमूल-
मथापि चव्यम् ॥ ७ ॥ पिष्ट्वाऽक्षमात्राणि जलाढकेन
पक्त्वा घृतप्रस्थमथोपयुक्तम् । शोथं च गुल्मानि च
मूत्रकृच्छ्रं निहन्ति वह्निं च करोति दीप्तम् ॥ ८ ॥
चीतेकी जड, धनियाँ, अजवायन, पाठ, जीरा, सोंठ, पीपल, मिरच, अम्लवेत, बेलगिरी, अनार, जवाखार, पीपलामूल और चव्य इनको दो दो तोले एवं घृत १ प्रस्थ लेवे। फिर सब औषधोंको एकत्र पीसकर एक आढक जलमें डालकर यथाविधि घृतको सिद्ध करे। इस घृतको उपयुक्त मात्रासे सेवन करे तो यह सूजन, गुल्म, मूत्रकृच्छ्र एवं अन्यान्य विविधप्रकारके रोगोंको नाश करता है तथा अग्निको अत्यंत प्रदीप्त करता है ॥ ७ ॥ ८ ॥
शुष्कमूलकाद्यतैल ।
शुष्कमूलकवर्षाभूदारूरास्नामहौषधैः ।
पक्वमभ्यञ्जनात्तैलं सशूलं श्वयथुं जयेत् ॥ ९ ॥
सूखीमूली, पुनर्नवा, देवदारु, रायसन और सोंठ इन औषधियोंके द्वारा तिलके तेलको पकाकर मालिश करनेसे शूलसहित सूजन दूर होती है ॥ ९ ॥
बृहच्छुष्कमूलकाद्यतैल १-२।
मूलकं दशमूलं च कणामूलं पुनर्नवा ।
प्रत्येकं प्रस्थमाहृत्य वारिण्यष्टगुणे पचेत् ॥ ११० ॥
तेन पादावशेषेण तैलस्यार्द्धाढकं पचेत् ।
दापयेत्तैलतुल्यं च गोमूत्रं कुशलो भिषक् ॥ ११ ॥
मूलकं चामृता शुण्ठी पटोलं चपला बला ।
पाठा पुनर्नवामूलं बालोशीरं च शिग्रुजम् ॥ १२ ॥
निर्गुण्डीन्द्राशनं श्यामा करञ्जं वासतं तथा ।
कणा हरीतकी चैव वचा पुष्करमूलकम् ॥ १३ ॥
रास्ना विडङ्गं चव्यं च द्वे हरिद्रे च धान्यकम् ।
द्विक्षारं सैन्धवं चैव देवदारु सपद्मकम् ॥ १४ ॥
६१